اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لَم تَرَ أَن‌َّ اللّه‌َ يُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ الطَّيرُ صَافّات‌ٍ کُل‌ٌّ قَد عَلِم‌َ صَلاتَه‌ُ وَ تَسبِيحَه‌ُ وَ اللّه‌ُ عَلِيم‌ٌ بِما يَفعَلُون‌َ (41)
آيا نمي‌بيني اينکه خداوند تبارک و تعالي را تسبيح ميکنند از براي او هر کس که در آسمان‌ها و زمين است و پرنده‌ها که بال‌هاي خود را بهم ميزنند تماما به تحقيق ميداند صلاة او و تسبيح او و خداوند داناست به آنچه عمل مي کنند و بجا ميآورند.
(أَ لَم تَرَ) خطاب به پيغمبر است ولي مفسرين گفتند مراد تمام مکلفين هستند لکن ظاهر اينست که مراد خصوص پيغمبر است که زبان حيوانات و نباتات و جمادات را ميداند ولي ساير مکلفين نميدانند چنانچه ميفرمايد:
(وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم) اسراء آيه 46 و استفهام الم تر استفهام تقريريست يعني البته مي‌بيني و مراد از رؤيت اينست که دانا و با خبر هستي که کلام آنها را ميشنوي و عبادات آنها را مشاهده مي‌کني.
(أَن‌َّ اللّه‌َ يُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ) از ذوي العقول، انس و جن و ملک و غير ذوي العقول از شمس و قمر و کواکب و حيوانات و نباتات و جمادات، جمله ذرات زمين و آسمان با تو ميگويند روزان و شبان.
ما سميعيم و بصيريم و هشيم با شما نامحرمان ما خامشيم (وَ الطَّيرُ صَافّات‌ٍ) عطف به من است فاعل يسبح، که طيور هم تسبيح دارند هر کدام بزبان خود.
هر کس به زباني صفت حمد تو گويد بلبل به غزل خواني و قمري به ترانه (کُل‌ٌّ قَد عَلِم‌َ صَلاتَه‌ُ وَ تَسبِيحَه‌ُ) بعضي گفتند فاعل علم، اللّه است يعني
جلد 13 - صفحه 541
خدا ميداند تسبيح و صلاة آنها را لکن اينکه خلاف ظاهر آيه است- چون کل مبتداء است و قد علم خبر و مرجع ضمير کل است يعني کل واحد ممن في- السموات و الارض و الطير ميدانند تسبيح و صلوة خود را و اينکه اشاره باينست که صلاة و تسبيح آنها تشريعي است از روي شعور و ادراک و اختيار است نه تکويني که بعضي قائل شدند و مراد از صلاة هم عبادات آنهاست مثل (الشَّمس‌ُ وَ القَمَرُ بِحُسبان‌ٍ وَ النَّجم‌ُ وَ الشَّجَرُ يَسجُدان‌ِ) الرحمن آيه 4 و 5.
(وَ اللّه‌ُ عَلِيم‌ٌ بِما يَفعَلُون‌َ).