اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَو کَظُلُمات‌ٍ فِي بَحرٍ لُجِّي‌ٍّ يَغشاه‌ُ مَوج‌ٌ مِن فَوقِه‌ِ مَوج‌ٌ مِن فَوقِه‌ِ سَحاب‌ٌ ظُلُمات‌ٌ بَعضُها فَوق‌َ بَعض‌ٍ إِذا أَخرَج‌َ يَدَه‌ُ لَم يَکَد يَراها وَ مَن لَم يَجعَل‌ِ اللّه‌ُ لَه‌ُ نُوراً فَما لَه‌ُ مِن نُورٍ (40)
جلد 13 - صفحه 538
يا آنکه اعمال کفار مثل تاريکيها است در درياي عظيم که از ساحل بسيار دور است فرو مي‌گيرد او را موج دريا که از فوق آن موج، موج ديگريست يعني امواج دريا يکي بالاي ديگر و فوق اينها ابرهائيست که از امواج دريا برداشته ميشود تاريکي‌هايي است بعضي فوق بعض باندازه‌اي که اگر دست خود را بيرون کند دور است که ببيند و کسي را که خدا بري او نور نداده بس نيست از براي او از نوري.
کلام در اينکه آيه شريفه در دو مقام واقع ميشود يکي در مثل و ديگري در ممثّل.
اما در مثل در دريا بخصوص لجّي باشد دور از ساحل و عميق موقع وزيدن باد امواجي از دريا برخواسته ميشود بقدر کوه‌هاي عظيم بالاخص اگر چهار موجه شود چنان وحشت مي‌آورد که عالم در نظر تاريک ميشود و از اينکه دريا ابر متراکم ميشود باندازه‌اي که طياره هم راه را نمي‌بيند و نميتواند حرکت کند و ستاره‌ها هم ديده نمي‌شود باندازه‌اي بخصوص در شب تاريک ميشود که باصطلاح چشم چشم را نمي‌بيند که اگر دست مقابل چشم بگيرد ديده نمي‌شود.
و اما ممثل اعمال کفار و کساني که در حکم کفار هستند چون قلب آنها سياه شده و قساوت گرفته و نور ايمان هم در آن تابش نکرده و چشم قلب کور شده و اعمالي که بخيال خود باعث نورانيت ميشود مورث ظلمت مي‌گردد به عين مثل مثل است.
(أَو کَظُلُمات‌ٍ) ترديد براي اينست که اعمال کفار بر هر دو مثل تطبيق مي شود هم مثل سراب است و هم مثل ظلمات بهر کدام تطبيق کنيد صحيح است.
(فِي بَحرٍ لُجِّي‌ٍّ) بعضي تفسير کردند که لجي دور از ساحل است و بعضي گفتند عميق است.
جلد 13 - صفحه 539
(يَغشاه‌ُ) غشيه، حاجب و پرده‌اي است که روي چشم باشد که ديگر چشم نبيند چنانچه ميفرمايد:
(فَأَغشَيناهُم فَهُم لا يُبصِرُون‌َ) يس آيه 8 (وَ عَلي أَبصارِهِم غِشاوَةٌ) بقره آيه 6.
(وَ جَعَل‌َ عَلي بَصَرِه‌ِ غِشاوَةً) جاثيه آيه 22.
(وَ استَغشَوا ثِيابَهُم) نوح آيه 6 و غير اينها از آيات.
(مَوج‌ٌ) موج دريا حاجب چشم ميشود و روي چشم را مي‌پوشاند.
(مِن فَوقِه‌ِ مَوج‌ٌ) بالاي آن موج- موج ديگريست بيشتر تاريک ميشود.
(مِن فَوقِه‌ِ سَحاب‌ٌ) بالاي اينکه امواج ابر است که در سه ظلمت، مثل اينکه سه حاجب روي هم روي چشم بيندازند ديگر چشم حتي شبح را هم مشاهده نمي‌کند که.
(ظُلُمات‌ٌ بَعضُها فَوق‌َ بَعض‌ٍ) امواج دريا و سحاب روي يکديگر باندازه‌اي که.
(إِذا أَخرَج‌َ يَدَه‌ُ لَم يَکَد يَراها) تعبير به لم يکد براي اينست که ممکن است چراغي و نوري بين او و بين اينکه حجب بيايد چشم ببيند و او نور ايمان است ولي.
(وَ مَن لَم يَجعَل‌ِ اللّه‌ُ لَه‌ُ نُوراً فَما لَه‌ُ مِن نُورٍ) از جاي ديگر نوري نيست.
و ممکن است بلکه بعيد نيست بنا بر آن چه گذشت که نور علي نور ائمه اطهار هستند مراد اينکه باشد کسي که دست از دامن ولايت اينها بردارد جاي ديگري مثل خلفاء جور نوري نيست بلکه اينها حجابهايي هستند ظلمات بعضها فوق بعض و اللّه العالم.
540