تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ (45)
جلد 9 - صفحه 265
وَ اللَّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ: و خدا ايجاد فرمايد هر جنبنده‌اى را از آب.
اين نوع سوم دلائل توحيد مى‌باشد، چون خداى تعالى استدلال فرمايد: اولا به احوال آسمان و زمين، و ثانيا به آثار علويه، ثالثا استدلال فرمايد به احوال حيوانات به اين که خداى تعالى بيافريند هر جنبنده‌اى را از آب يعنى نطفه.
تبصره: اشکال نموده‌اند که تمام جنبنده‌ها از آب خلق نشده‌اند، اما جواب:
اولا: «مِنْ ماءٍ» صله باشد براى «کُلَّ دَابَّةٍ» نه آنکه صله باشد براى «خَلَقَ»، پس معنى چنين شود که هر جنبنده متولد از آب، او مخلوق خدا است.
ثانيا: اصل جميع مخلوقات از آب است بنابر روايتى که نقل شده که اول چيزى که خدا خلق فرمود جوهرى بود، پس به نظر هيبت در آن نگريست آب شد، پس از آن آب خلق فرمود نار و هوا و نور را؛ و چون اصل اول آب بود، لذا بيان آن را فرمود.
ثالثا: مراد از «دَابَّةٍ» جنبنده بر روى زمين و ساکنين آن باشد، پس خارج شود ملائکه و جن، و چون غالب از حيوانات مخلوق از آب هستند، يا به اعتبار آنکه متولد از نطفه، يا به جهت آنکه زندگى نکنند بدون آب، لذا اطلاق لفظ کل شده از باب تنزيل غالب به منزله کل.
فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ: پس بعضى از جنبنده‌ها آنها هستند که راه مى‌روند بر شکم خود مانند مار و ماهى و کرم. وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ:
و بعضى از آنها آنانند که راه مى‌روند بر پاها مانند انسان و مرغان. وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ: و بعضى از آنها راه مى‌روند بر چهار دست و پا مانند چهار پايان و وحوش و درندگان؛ و ذکر نفرمود آنها که بر بيشتر از چهار پا راه روند، زيرا آنها در نظر مانند چهار پا راه روند و ذکر چهار پا براى عبرت کافى است. بلخى نقل نموده که فلاسفه گويند: هر حيوانى که قوائم بسيار دارد، وقتى سعى کند، بر چهار قوائم باشد فقط. در مجمع- حضرت باقر عليه السّلام
جلد 9 - صفحه 266
فرمود: بعضى از جنبنده‌ها راه مى‌روند بر بيشتر از چهارپا. «1» يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ: ايجاد فرمايد آنچه را خواهد از حيوان و غير آن. إِنَّ اللَّهَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ: بدرستى که خدا بر هر چيزى توانا است، پس اختلاف اين حيوانات با اتفاق اصل آنها، هر آينه دليل واضحى است بر آنکه آنها را خالقى است قادر عالم حکيم، و آثار قدرتش هويداست.
تبصره: آيه شريفه «يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ» اشعار و تنبيه است بر آنکه حيوانات چنانکه مختلفند به حسب کيفيت راه رفتن، همچنين متفاوتند به حسب امور ديگر، و براى نمونه شمه‌اى از تقسيمات آنها ذکر شود:
1- دسته‌اى مشترکند در اعضاء و دسته‌اى متباين و تباين هم يا در نفس عضو و يا در صفت، و هر کدام انواعى باشند.
2- برى و بحرى- حيوانات بحرى هم انواع مختلفه‌اند از جهت خلقت و مکان و غذا و تنفس، اما برى هم اصناف متفاوته‌اند از طيور و غير آن که عدد آن بيشمار است.
3- اهلى و وحشى- بعضى حيوانات انسى هستند بالطبع مثل انسان، و بعضى أنسى به مولد مثل گربه و اسب، و بعضى أنسى به جبر مثل باز شکارى، و دسته ديگر وحشى مثل پلنگ، بلکه از هر نوعى صنفى اهلى و صنفى وحشى هستند.
4- دسته‌اى با صدا و دسته‌اى بى‌صدا.
5- به حسب اخلاق بعضى هادى الطبع و کم غضب مثل گاو، بعضى شديد الجهل و تند غضب مثل خوک برى، بعضى حليم مثل شتر، بعضى ردى الحرکات و شرير مثل مار، بعضى جرى و قوى کبير النفس کريم الطبع مثل شير، بعضى مغتال وحشى مثل گرگ، بعضى محتال مکار مثل روباه، بعضى شديد الغضب و متملق و باوفا مثل سگ، برخى شديد الکيس مستأنس مثل فيل و ميمون، بعضى حسود و مغرور مثل طاوس.
«1». تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 148، چاپ کتابخانه آية اللّه العظمى المرعشى النجفى.
جلد 9 - صفحه 267
6- به حسب توالد و تناسل- بعضى توالد ندارند مثل زنبور عسل و عنکبوت که مادينه آن کرمى زايد و بعد بتدريج اعضايش کامل و آن صورت يابد.
دسته‌اى توالد دارند بعضى به زائيدن، برخى تخم گذارند.
خلاصه عقول قاصر است از احاطه کامل به احوال کوچکترين حيوانات، چه برسد به تمام اقسام آن، پس اختصاص هر کدام به هيئتى و ترکيبى و کيفيتى و وضعى و قوائى خاص، هر آينه برهانى است قاطع بر تدبير خالق واحد حکيم عليم.