تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِکُونَ بِي شَيْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ (55)
وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْکُمْ: وعده فرموده خدا آنان را که ايمان آوردند از شما، يعنى تصديق نمودند به خدا و پيغمبر و به جميع آنچه واجب است تصديق به آن، وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ: و بجا آوردند کارهاى شايسته و طاعات خالصه.
لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ: هر آينه البته البته جانشين گرداند در زمين، و ارث دهد ايشان را زمين کفار عرب و عجم را، کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ:
همچنانکه جانشين گردانيد آنانکه پيش از ايشان بودند. مراد بنى اسرائيل باشند
«1». تفسير الصّافى، ج 3، ص 443، مطبعة سعيد مشهد.
جلد 9 - صفحه 276
که بعد از هلاک جبابره و عمالقه خداوند آنها را جانشين گردانيد، وَ لَيُمَکِّنَنَّ لَهُمْ: و هر آينه البته متمکن و ثابت و با قوت گرداند براى مؤمنان صالح، دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ: دين ايشان را آنچنان دينى که پسنديده و راضى داشته خدا براى ايشان. مراد آنستکه دين اسلام را بر همه اديان غالب گرداند. وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً: و هر آينه البته البته تبديل فرمايد بعد از ترس ايشان امنيت را، يعنى ترس ايشان را مبدل سازد به امن و راحتى.
يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِکُونَ بِي شَيْئاً: پرستش کنند ذات يگانه مرا در حالتى که شريک نسازند با من چيزى را، يعنى خلافت و حکومت و جاه و جلال، ايشان را از عبادت و توحيد باز ندارد. وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ: و هر که کافر شود يا کفران ورزد در اين نعمت بعد از تحقق آن وعده، فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ: پس آن گروه مرتد يا کافر به نعمت، ايشانند خارج شونده و بيرون روندگان از ايمان به کفر و از طاعت به معصيت. ذکر «فسق» با آنکه کفر اعظم از فسق است، به جهت آنستکه فسق هر چيزى، خروج از کثرت آن است، پس معنى آنکه آن جماعت ايشانند خارج شوندگان بسوى اقبح و افحش وجوه کفر و مراتب آن.
تنبيه: مفسرين را در اين آيه اختلاف است، بعضى گويند: در شأن اصحاب پيغمبر باشد. و نزد جمعى عام است در تمام امت پيغمبر؛ و لکن آنچه از اهل بيت وحى وارد شده آنست که اين آيه شريفه خاصه خاتم الاوصياء، حضرت ولى عصر حجة بن الحسن عجل اللّه فرجه و شيعيان آن سرور مى‌باشد.
عياشى- از حضرت على بن الحسين عليه السّلام روايت نموده که حضرت اين آيه را تلاوت و فرمود:
هم و اللّه شيعتنا اهل البيت يفعل اللّه بهم على يدى رجل منّا و هو مهدىّ هذه الامّة و هو الّذى قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله لو لم يبق من الدّنيا الّا يوم واحد لطوّل اللّه ذلک اليوم حتّى يأتى رجل من عترتى اسمه اسمى و کنيته کنيتى يملأ الارض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا:
قسم بخدا ايشان شيعيان ما هستند بجا آورد آن را در باره ايشان بر دست مردى از ما، و اوست مهدى اين امت، و او کسى است که فرمود رسول خدا
جلد 9 - صفحه 277
صلى اللّه عليه و آله: اگر باقى نماند از دنيا مگر يک روز، هر آينه دراز فرمايد خدا آن روز را تا آنکه بيايد مردى از عترت من، نام او نام من، و کنيه او کنيه من، پر کند زمين را عدل و داد چنانکه پر شده باشد ظلم و جور. «1» در ينابيع الموده از طرف عامه نيز نقل شده.
تبصره: بنا به روايت صحيحه، مراد «الَّذِينَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و اهل بيت آن حضرت باشند. و آيه شريفه متضمن بشارت استخلاف و تمکن ايشان باشد در دنيا و ارتفاع خوف از ايشان نزد قيام مهدى از ايشان.
و مراد «کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ» يعنى همچنان که جماعتى را که صلاحيت خلافت داشتند پيش از ايشان خليفه قرار داد مانند آدم و داود و سليمان عليهم السّلام، و نيز وعده تمکين و تمکن در ماضى و حال بى‌وجه است، پس بايد بعد از اين واقع شود؛ و اين دليل واضحى است بر صحت قول به اينکه مراد انجاز وعده الهى است زمان ظهور مهدى آل محمد عليهم السّلام، و فساد قول به اينکه مراد صحابه‌اند که بعد از پيغمبر خلافت کردند از ابو بکر و عمر و عثمان، زيرا به اجماع امت خلافت آنان به اختيار امت بود نه از جانب خدا، پس فرمايش «لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ» شامل حال آنها نباشد.
و ديگر آنکه تمکين و غلبه دين، زمان آنها حاصل نشد، زيرا مراد از تمکن غلبه دين اسلام است بر تمام زمين به طورى که اديان باطله مضمحل شود؛ و اين معلوم است که در زمان خلفا، معظم بلاد عالم در تصرف کفار بود.
و ديگر آنکه تبديل خوف به امن نشد، زيرا اگر امنيت تامه بود، عمر و عثمان را نمى‌کشتند.
پس اين صفات خاصّه سه گانه، بطور اتميت و اکمليت متحقق نگرديده، بنابراين به حکم کبراى کلى «إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ»* وعده الهى تخلف پذير
«1». تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 152 به نقل از عيّاشى و نيز ينابيع المودّة، باب الثانى و السعون ص 430- کتابفروشى بصيرتى.
جلد 9 - صفحه 278
نيست، و البته در اين عالم واقع خواهد شد، و آن زمان ظهور دولت حقه مهدى آل محمد عجل اللّه فرجه مى‌باشد که هم استخلاف به تمام روى زمين حاصل آيد که همه مقهور شوند، و هم استقرار و غلبه دين اسلام در اطراف عالم که هيچ کافرى باقى نماند، و هم تبديل ترس به امنيت به مرتبه‌اى که گرگ و ميش در يکجا چرا کنند. اللّهم عجل فرجه و سهل مخرجه.
و احاديث بسيار در اين قسمت وارد شده از جمله:
در اکمال الدين- از حضرت صادق عليه السّلام بعد از آنکه بيان فرمايد که اين استخلاف و تمکن در زمان قائم آل محمد عجل اللّه فرجه مى‌باشد. راوى گويد: عرض کردم ناصبين گمان کنند که اين آيه نازل شده در شأن ابا بکر و عمر و عثمان. حضرت آن را انکار و مى‌فرمايد: کجا دين مرضى خدا و پيغمبر متمکن شد به انتشار امر در امت و رفتن خوف از قلوب آنان و مرتفع شدن شک از سينه‌ها در عهد يکى از اينها و در زمان على عليه السّلام با مرتد شدن مسلمانان و فتنه‌هائى که برانگيخته شد در زمان آنان و جنگهائى که واقع شد بين کفار و ميان ايشان. «1»