در قرآن، يازده مورد کلمه‌ى فلاح (رستگارى) با کلمه‌ى «لَعَلَّ»* (شايد) همراه است: «لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» لکن در سه مورد بدون اين کلمه و به طور حتمى مطرح شده است، يکى در همين سوره ويکى در سوره‌ى شمس: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها» وديگرى در سوره‌ى اعلى: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّى». از مقايسه اين سه مورد با يکديگر، روشن مى‌شود که ايمان و تزکيه داراى جوهر واحدى هستند.
برترين و آخرين هدف تمام برنامه‌هاى اسلام، فلاح و رستگارى است. در بسيارى از آيات قرآن از تقوا سخن گفته شده و هدف از احکام دين هم رسيدن به تقواست: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» «1»* و آخرين هدف تقوا نيز فلاح است: «وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» «2»* جالب است که مهم‌ترين و آخرين هدف دين اسلام در اوّلين شعار آن آمده است: «قولوا لا اله الا الله تفلحوا» به يگانگى خداوند ايمان آوريد و «لا اله الا الله» بگوييد تا رستگار شويد.
هر شبانه روز، در اذان و اقامه‌ى نمازهاى يوميّه جمله‌ى «حى على الفلاح» را بيست بار بر زبان مى‌آوريم و هدف نهائى را با فرياد رسا اعلام مى‌کنيم، تا راه را گم نکنيم.
اسلام مى‌گويد: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ»، «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکَّى» «3» کسانى رستگارند که ايمان و
«1». بقره، 183.
«2». آل‌عمران، 130.
«3». اعلى، 14.
جلد 6 - صفحه 81
تزکيه‌ى نفس داشته باشند، ولى کفر مى‌گويد: «قَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى» «1» فرعون مى‌گفت: امروز هر کس زور و برترى دارد رستگار است.
کلمه‌ى «فلاح» به معناى رستن است، شايد دليل اينکه به کشاورز، «فَلّاح» مى‌گويند آن باشد که وسيله‌ى رستن دانه را فراهم مى‌کند. دانه که در خاک قرار مى‌گيرد با سه عمل خود را نجات مى‌دهد و به فضاى باز مى‌رسد: اوّل آنکه ريشه‌ى خود را به عمق زمين بند مى‌کند.
دوّم اينکه مواد غذايى زمين را جذب مى‌کند. سوّم آنکه خاک‌هاى مزاحم را دفع مى‌کند.
آرى، انسان هم براى رهايى خود و رسيدن به فضاى باز توحيد و نجات از تاريکى‌هاى مادّيات و هوسها و طاغوت‌ها بايد مثل دانه همان سه عمل را انجام دهد: اوّل ريشه‌ى عقايد خود را از طريق استدلال محکم کند. دوّم از امکانات خدادادى آنچه را براى تکامل و رشد معنوى اوست جذب کند. سوّم تمام دشمنان و مزاحمان را کنار زند و هر معبودى جز خدا را با کلمه «لا اله» دفع کند تا به فضاى باز توحيدى برسد.
شخصى در حال نماز با ريش خود بازى مى‌کرد، پيامبراکرم صلى الله عليه و آله فرمود: اگر او در دل خشوع داشت، در عمل اين گونه نماز نمى‌خواند. «2»
امام صادق عليه السلام فرمود: مراد از خشوع در نماز، فرونهادن چشم است. «3»
چه کسانى رستگارند؟
1. عابدان. «وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» «4» پروردگارتان را پرستش کنيد، شايد رستگار شويد.
2. آنان که اعمالشان ارزشمند وسنگين است. «فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» «5»*
3. دورى کنندگان از بخل. «وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» «6»* 4. حزب اللّه. «أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» «7» حزب خدا رستگارند.
5. اهل ذکرکثير. «وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِيراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» «8»* خدارا بسيار يادکنيد تا رستگار شويد.
«1» طه 64
«2» تفسير کنزالدقائق
«3» بحار ج 81 ص 264
«4» حج 77
«5» اعراب 8
«6» حشر 9
«7». مجادله، 22.
«8». انفال، 45.
جلد 6 - صفحه 82
6. تقوا پيشگان. «فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» «1» اى خردمندان! تقوا پيشه کنيد تا رستگار شويد.
7. مجاهدان. «وَ جاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» «2» در راه خدا جهاد کنيد تا رستگار شويد.
8. توبه کنندگان. «تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ» «3» اى اهل ايمان! همگى توبه کنيد تا رستگار شويد.