تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ «12» ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَکِينٍ «13» ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ «14» ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذلِکَ لَمَيِّتُونَ «15» ثُمَّ إِنَّکُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ «16»
ترجمه
و بتحقيق آفريديم انسانرا از خلاصه‌ئى از گل
پس گردانيديم او را نطفه‌ئى در جايگاهى استوار
پس گردانديم آن نطفه را خونى بسته پس گردانديم آن بسته خون را پاره گوشتى پس گردانديم آن پاره گوشت را استخوانها پس پوشانيديم آن استخوانها را گوشتى پس آفريديم آنرا آفريدن ديگر پس برتر آمد خدا که بهترين آفرينندگانست
پس همانا شما بعد از اين هر آينه مردگانيد
پس همانا شما روز قيامت برانگيخته ميشويد.
تفسير
- خداوند سبحان پس از بشارت اهل ايمان بنعيم جاودان در آيات سابقه بيان قدرت کامله خود را در خلقت ايشان فرموده باين تقريب که بحقيقت و راستى خلق نموديم ما آدمى را از خلاصه و صفوه کشيده شده از گل چنانچه قمّى ره نقل نموده که فرمود سلاله صفوه از خوردنى و آشاميدنى است که نطفه ميشود و نطفه اصل آن سلاله است و سلاله صفوه خوردنى و آشاميدنى است و خوردنى از اصل گل است و اين معناى قول خداوند تعالى است که فرموده من سلالة من طين و بعضى گفته‌اند مراد از انسان آدم ابو البشر است و ضمير در ثمّ جعلناه راجع بنسل او است و او مخلوق از سلاله طين بوده و بعضى گفته‌اند مراد از طين او است که از گل خلق شده و منى سلاله و کشيده شده از او است که مبدء خلق آدميزاد است و معلوم است که منقول قمّى ره و قول امام امام اقوال است که بدون تقدير و تکلّف است و پس از بيان مبدء خلقت بنى آدم براى بيان احوال طاريه بر آن بر سبيل اختصار فرموده پس گردانديم او را بعد از تحوّلات زيادى نطفه‌ئى و جاى داديم آنرا در جايگاه محکم پا بر جائى تا متمکّن و جاى گير باشد در آن که رحم است و مهيّا شده براى قبول و پرورش نطفه و قمى ره نقل نموده که فرمود يعنى در انثيين پس
جلد 3 صفحه 632
در رحم و پس از آن آفريديم و پديد آورديم نطفه را بصورت علقه پس گردانديم علقه را مضغه و آنرا استخوانها و پوشانيديم استخوانها را بگوشت و بيان الفاظ و مدت اين تحوّلات در اوائل سوره حج ذکر شد و ضمير در جعلناه يا راجع است بانسان باعتبار آنکه مقصود بيان پيدايش او است يا راجع بسلاله باعتبار آنکه مسلول يا ماء است که گفته‌اند و بنظر حقير محتمل است راجع بطين باشد که اقرب است و اينکه از تحوّل آن بنطفه تعبير بجعلنا فرموده و از ساير تحوّلات بخلقنا براى آنستکه آن يک تحوّل محسوس مشاهدى نيست که مناسب با پديد آوردن باشد بخلاف ساير تحوّلات که پديدار و مناسب با خلقنا است که بمعناى پديد آوردن است و باعتبار متضمّن بودن آن معناى گرداندن را متعدى بد و مفعول شده و چون عظم اسم جنس است و واحد و کثير در آن يکسان بجاى عظام در هر دو جا عظم نيز قرائت شده پس خداوند که کبريائى سزاوار او است بخود باليد و فرمود پس ايجاد و خلق فرموديم آنرا يک نوع خلق ديگرى که بکلّى مباين بود با خلق اوّل لذا قمّى ره فرموده از قول امام عليه السّلام که آن نفخ روح است در او پس بهتر و برتر و بالاتر آمد و مستحق تعظيم و ثنا شد آنخداوندى که بهترين آفرينندگان است آفرين بر آن صانع قديرى که از هر يک از اجزاء عالم کبير نمونه‌ئى در جسمى صغير قرار داد و آنرا مظهر اسماء و صفات خود فرمود که اشرف موجودات و خلاصه کائنات و انبياء عظام و اوصياء کرام از آن نوع بوجود آمدند و عالم را زينت دادند و در توحيد از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که باين آيه و غير آن استدلال فرمود بر جواز اطلاق خالق بر غير خدا و تمام افراد اين موجود عجيب و صنع غريب براى حکم و مصالحى مسلّما خواهند مرد و روز قيامت براى وصول بپاداش اعمالشان دو مرتبه زنده و برانگيخته خواهند شد و منافات ندارد با آنکه در قبر يا در رجعت يا باعجاز انبياء و اوليا و خواست خدا در اين عالم هم زنده شوند چون اثبات شى‌ء نفى ما عدا نميکند.
جلد 3 صفحه 633