تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَ ما کُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ «17» وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَ إِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ «18» فَأَنْشَأْنا لَکُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَ أَعْنابٍ لَکُمْ فِيها فَواکِهُ کَثِيرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ «19» وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآکِلِينَ «20» وَ إِنَّ لَکُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيکُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها وَ لَکُمْ فِيها مَنافِعُ کَثِيرَةٌ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ «21»
وَ عَلَيْها وَ عَلَى الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ «22»
ترجمه
- و هر آينه بتحقيق آفريديم بر زبر شما هفت طبقه و نباشيم از خلق بى‌خبر
و فرو فرستاديم از آسمان آب را باندازه پس ساکن گردانيديم آنرا در زمين و همانا ما بر بردن آن توانائيم
پس پديد آورديم براى شما بآن بستانها از درختان خرما و انگورها براى شما است در آنها ميوه‌هاى بسيار و از آنها ميخوريد
و درختى را که بيرون ميآيد از طور سينا ميرويد با روغن و نان خورش براى خورندگان
و همانا براى شما است در چهار پايان هر آينه عبرتى ميآشامانيم شما را از آنچه در شکمهاى آنها است و براى شما است در آنها منفعتهاى بسيار و از آنها ميخوريد
و بر آنها و بر کشتى بر داشته ميشويد.
تفسير
خداوند متعال بعد از بيان قدرت کامله خود در خلق انسان بيان قدرت شگفت‌آور خود را در خلق آسمانها فرموده باين تقريب که بحقيقت و راستى خلق نموديم در جانب فوق شما هفت طبقه که هر يک از آنها فوق ديگر است چون طرائق جمع طريقه است و عرب هر چيزيرا که فوق ديگرى باشد طريقه گويد و بعضى گفته‌اند طرائق خوانده شده چون راههاى آمد و شد ملائکه آسمانها است و خداوند در هيچ حال از احوال خلق غافل نيست و کارى باز نميدارد او را از کارى که در آن صلاح و خير بندگانش باشد و مراد از آسمانها که از آن اينجا بطرائق تعبير شده ظاهرا افلاک است نه اين کبودى منبسط در جوّ که بالاى سر مشاهده ميشود از تراکم هوا يا ابخره و ادخنه و گفته‌اند هر يک از آن هفت فلک جاى کوکبى است از کواکب سبع سيّار که نام آنها در اين بيت جمع شده قمر است و عطارد و زهره شمس و مرّيخ و مشترى و زحل و افلاک بر يکديگر احاطه دارند مانند طبقات پياز و جسمشان از هوا لطيف‌تر است و ديده نميشود پس منافات ندارد با آنچه متجدّدين ميگويند که کواکب در جوّ غير متناهى وجود دارند و افلاکى نيست چون مدرک آنها فقط حس است و بمعقولات کار ندارند و براى توجّه حقّ بخلق است که باران رحمت خداوند نازل ميشود از آسمان بقدر ضرورت و اندازه لازم نه کم و نه زياد مگر بمشيّت او و بعد از مشروب شدن اراضى در زمين جاى گير ميگردد و بروايت قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نهرهاى زمين و چشمه‌ها و چاهها از آنست و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که خداوند تعالى پنج نهر در زمين از بهشت جارى فرموده
جلد 3 صفحه 634
سيحون که نهرهند است و جيحون که نهر بلخ است و دجله و فرات که آن دو نهر عراقند و نيل که نهر مصر است همه را خداوند از يک چشمه نازل و جارى در زمين فرمود که مردم از آنها بهره‌مند شوند و اين معناى قول خداوند و أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ است تا آخر آيه و خداوند هر وقت بخواهد قدرت دارد تمام آن آبها را خشک کند يا بمراکز اصلى خود برگرداند که تمام مردم و حيوانات هلاک شوند و خداوند از آب براى مردم خصوصا اهل حجاز باغهاى خرما و انگور ايجاد فرموده که در آنها ميوجات بسيار ديگرى هم هست که از آنها ميخورند و بهره بردارى ميکنند و اختصاص اهل حجاز براى مخاطب بودن آنها در صدر اسلام است و تذکّر بآنچه در اراضى آنها است از نعمت تا بشناسند و شکر گذارى نمايند و نيز ايجاد فرمود درخت زيتون را که از کوهسار بدون آبيارى بيرون ميآيد مخصوصا از کوه طور سينا که درخت آن منحصر بزيتون است و اين درخت از آنجا منتشر شده و ميرويد با آنکه در ميوه آن روغن چراغ و خورش نان است براى خورندگان خلاصه آنکه ميرويد با روغنى که هم بدرد استعمال و استضائه ميخورد هم بدرد خورش نان که در آن نانرا فرو برند و بخورند چون صبغ فرو برده شده در آن براى خورش نمودن است و تنبت بضمّ تاء از باب افعال نيز قرائت شده و طور سيناء که سينين هم گاهى گفته ميشود گويند کوهى است در ميان مصر و ايله که حضرت موسى براى مناجات با خدا آنجا ميرفت و خداوند با او سخن ميفرمود و سيناء اسم آنسرزمين است و غير منصرف ميباشد و معانى ديگرى هم براى آنشده ولى اين معنى را اصح دانسته‌اند و بکسر سين نيز قرائت شده و براى بالدّهن تراکيب متعدده‌ئى ذکر شده و بهتر آنستکه حال باشد از فاعل تنبت يعنى ميرويد در حاليکه مشتمل بروغن و خورش است از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که زيتون درخت مبارکى است از آن خورش نان و روغن غذاى خود کنيد و از بعضى روايات معتبره از صادقين عليهما السلام استفاده ميشود که نجف اشرف قطعه‌ئى از طور سينا است که خدا با موسى عليه السّلام در آنجا تکلم فرمود و انبياء عظام در آنجا بمقامات لائقه خود رسيدند و مدفن حضرات آدم و نوح و امير المؤمنين عليهم السلام گرديد و براى خلق در وجود انعام که شتر و گاو و گوسفند است عبرت و دليل بزرگى بر قدرت خداوند است
جلد 3 صفحه 635
که از آن بايد اعتبار گيرند و بر آن شکر گذار شوند و آن آنستکه خداوند ايشان را مشروب ميکند از شيرى که در شکم و پستانهاى آنها است و بعضى نسقيکم بفتح نون قرائت نموده‌اند و از براى مردم در آنها منافع بسيارى است از قبيل پوست و پشم و کرک و مو و غيرها که از آنها استفاده ميکنند علاوه گوشتشان را هم ميخورند و بر خصوص شتر از آنها و بر کشتيها سوار کرده و حمل ميشوند لذا گفته‌اند شتر کشتى بيابان است و کلمه فلک در مفرد و جمع استعمال ميشود و چون مراد جنس است معنى تفاوتى ندارد ..