اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ثُم‌َّ خَلَقنَا النُّطفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقنَا العَلَقَةَ مُضغَةً فَخَلَقنَا المُضغَةَ عِظاماً فَکَسَونَا العِظام‌َ لَحماً ثُم‌َّ أَنشَأناه‌ُ خَلقاً آخَرَ فَتَبارَک‌َ اللّه‌ُ أَحسَن‌ُ الخالِقِين‌َ «14»
سپس خلق فرموديم نطفه را علقه خون بسته، پس خلق کرديم علقه را مضغه مثل غذاي جويده که مراتبي از هزم را طي کرده باشد، پس خلق نموديم مضغه را عظام استخوان که به منزله ستون بدن باشد، پس پوشانيديم عظام را لحم گوشت که بر اطراف عظام روئيده شود و بدن تام و تمام شود از اجزاء خارجيه ظاهريه
جلد 13 - صفحه 368
و داخليه و باطنيه که از سر تا پا تمام شود مثل جسم بي‌روح، پس از آن انشاء فرموديم انسان را خلق ديگري که از اينکه مواد جسماني خارج است و از عالم روحاني باو روح افاضه نموديم! پس بسيار است برکات الهيه که انسان را بهترين مخلوقات قرار داد و خداوند بهترين خلق کننده‌گان است.
(ثُم‌َّ خَلَقنَا النُّطفَةَ عَلَقَةً) مراحلي را طي کرد تا نطفه مبدل بخون بسته شد ماده همان ماده است صورت تغيير کرد که جسم را گفتند مرکب از ماده و صورت است، و صورت سه قسم داريم، صورت جنسيه که تمام اجسام دارند جمادي و نباتي و حيواني، و صورت نوعيه که در انواع جمادات و نباتات و حيوانات موجود است، در جمادات مثل جواهرات و فلزّات و احجار و غيرها، و در نباتات مثل انواع حبوبات و اثمار و اشجار و خضرويات، و در حيوانات مثل انواع حيوانات از طيور و وحوش و سباع و بهائم و حشرات که يک نوع آن انسان است و ديگر صورت شخصيه که مختص بر فرد از هر نوع است و افراد را از يکديگر متمايز ميکند (فَخَلَقنَا العَلَقَةَ مُضغَةً) صورت نوعيه خون مبدل شد به صورت مضغه (فَخَلَقنَا المُضغَةَ عِظاماً) صورت مضغه مبدل به صورت عظم شد لکن صورت عظمي ديگر تغيير نکرد، بلکه رشد پيدا ميکند، عطف آن را تغيير داد و فرمود:
(فَکَسَونَا العِظام‌َ لَحماً) تا اينجا راجع بسلاله طين بود به حفظ ماده و تبديل صور جنسيه و نوعيه و شخصيه لکن قدرت کامله اينکه است که مي‌فرمايد:
(ثُم‌َّ أَنشَأناه‌ُ خَلقاً آخَرَ) که از عالم مجردات آن روح انساني که نه ماده دارد و نه صورت و نه مکان دارد و نه مناسبت با عوالم جسماني خداوند چنان علاقه بين آن و بين جسم قرار داد که علاقه تدبيري است که عقلاء در حيرت هستند لذا مي‌فرمايد:
جلد 13 - صفحه 369
(فَتَبارَک‌َ اللّه‌ُ أَحسَن‌ُ الخالِقِين‌َ). (اشکال) خالقي غير از خداوند نداريم که او احسن الخالقين باشد.
(جواب) گذشت اولا معني اينکه است که خداوند خلق مي‌فرمايد به بهترين خلق که موافق با حکمت و صلاح و به جا و نيکو است که بر فرض اگر امر خلقت بغير او واگذار شده بود باين خوبي نبود. بلکه فاسد بود نظير آيه شريفه (لَو کان‌َ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللّه‌ُ لَفَسَدَتا) انبياء آيه 22. و ثانيا- در باب خلقت اشياء بسا مربوط بيک مقدماتي و معداتي و اسبابي است مثل اينکه که به توسط باران و و کشت زارعين و آبياري و مغارست آنها و تابش خورشيد و هواي مساعد و نحو اينها حاصل بدست مي‌آيد يا قبض ارواح و يا افاضه علم يا نزول وحي به توسط ملائکه است و هکذا، و اما ارتباط بروح ملکوتي يا جسم ناسوتي فقط باراده او است بدون مقدمات و اسباب و معدات و اينکه روح غير روح حيواني است که به توسط بخار افاضه ميشود.