تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَ ما کُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ «17»
نوع دوم از دلائل استدلال به خلقت، آسمانهاست چنانکه فرمايد:
وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرائِقَ: و هر آينه بتحقيق ايجاد فرموديم بالاى شما هفت راه، يعنى هفت آسمان. وجه در انعام الهى بر ما به سبب آسمان آنکه، مقرر فرموده آن را محل ارزاق ما به نزول باران از آن، و قرار داده مقر ملائکه، و محل ثواب و نزول وحى، و برکات از آن. و علت تسميه آسمان به طرائق به سبب آنست که راههاى ملائکه مى‌باشد در عروج و هبوط، و راههاى نزول برکات است. يا به اعتبار بودن بعضى بالاى بعض ديگر «يقال طارق بين ثوبين اذا لبس ثوبا فوق ثوب».
وَ ما کُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ: و نباشيم ما از خلقان غفلت کنندگان، يعنى غافل نيستيم از جميع مخلوقات و آنها را مهمل نگذاريم، بلکه حفظ فرمائيم آنها را از زوال و اختلال و تدبير امر آنها نمائيم تا برسند منتهاى آنچه مقدر شده‌اند از کمال بر حسب حکمت و مصلحت؛ پس غافل نيستيم از احوال و اقوال و ضماير
«1». سوره بقره آيه 27.
جلد 9 - صفحه 119
بندگان و جزاى اعمال آنان.
تبصره: آيات شريفه دالند بر مطالبى:
1- آنکه دالند بر وجود صانع عالم، زيرا انقلاب اين اجسام از صفتى به صفت ديگرى که متضاد آنست با امکان بقاى آنها بر آن صفت، دلالت دارد بر محوّل و مغيّر؛ و آن ذات يگانه خداى عالميان است.
2- آنکه دلالت دارند بر فساد قول به طبيعت، زيرا حصول چيزى از اين صفات اگر به طبيعت بودى، هر آينه لازم بود بقا و تغيير نکردن آن؛ و اگر گوئى تغيير صفات به جهت تغير طبيعت باشد، هر آينه محتاج خواهد بود آن طبيعت، به خالق و موجدى.
3- آنکه دلالت دارند بر اينکه مدبر اين موجودات، قادر و عالم مى‌باشد، زيرا فاعل موجب جاهل را ممکن نيست صدور اين افعال عجيبه.
4- آنکه دال است بر آنکه خداوند عالميان عالم به تمام معلومات و قادر بر جميع ممکنات است.
5- آنکه دال است بر امکان حشر و نشر صريحا. ايضا چون خداوند عالم، قادر بر تمامى ممکنات و عالم به تمامى معلومات است، لازم آيد قدرت بر اعاده ترکيب اين اجزاء به حالت اوليه که بوده براى جزاى اعمال.
6- آنکه معرفت الهى واجب است استدلالى باشد نه تقليدى، و اگر تقليدى بودى ذکر اين دلائل عبث و بى‌فايده گرديدى.