تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
کُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتابِ لَکانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (110)
چون حق تعالى ذکر امر به معروف و نهى از منکر و بيان احوال مترتبه بر آن را فرمود، در عقب آن مدح عاملين اين دو امر را فرمايد به جهت ترغيب مردمان در اقتداى به ايشان.
کُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ: هستيد شما بهترين گروهى که، أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ: از خلوتخانه غيب بيرون آورده شده‌ايد براى مردمان.
تفسير اثنا عشرى ج2 209
ان: مفسرين را در اين آيه اقوالى است: 1- اين کلام دلالت کند بر خيريت ايشان در زمان گذشته، و ثبوت آن در آينده، يعنى خيريت شما دائم و ثابت است که اصلا منقطع نگردد. 2- گرديده‌ايد بهترين امت به جهت صدور اعمال حسنه. 3- شما بهترين امتان هستيد در سابق علم، يا در لوح محفوظ، يا در کتب انبياء گذشته، يا در روز ميثاق که در جواب (الست بربّکم) مسارعت نموديد. 4- تفسير برهان- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است در اين آيه فرمود:
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 209
الامّة الّتى وجبت لها دعوة ابراهيم، فهم الامّة الّتى بعث اللّه فيها و منها و اليها و هم الامّة الوسطى و هم خير امّة اخرجت للنّاس. «1» يعنى امتى که لازم و ثابت فرمود براى آن دعوت حضرت ابراهيم عليه السّلام را، پس ايشان امتى هستند، مبعوث فرمود خدا در آن و از آن و بسوى آن، و ايشانند امت وسطى، و ايشان بهترين امت هستند که خارج شده‌اند براى مردم.
بعد از آن تحقيق خيريت را به سه صفت بيان فرمايد: وصف اول آنکه:
تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ: امر مى‌کنيد به چيزى که شرع آن را مستحسن و امر فرموده به آن. وصف دوم آنکه: وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ: و نهى مى‌کنيد و باز مى‌داريد مردم را از هر چيزى که شريعت، آن را قبيح و نهى از آن فرموده. وصف سوم آنکه: وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ: و ايمان مى‌آوريد از روى تحقق و ثبات به خدا و هر چه تصديق به آن واجب باشد، از معتقدات حقه ايمانيه و استقامت در آن، تا آخر عمر.
در منهج- در اخبار وارد شده که از کعب الاحبار پرسيدند: چرا در عهد عمر ايمان آوردى نه در زمان ابو بکر؟ گفت به جهت آنکه پدرم وقت مرگ صحيفه‌اى به من داد، مهر بر آن نهاده، وصيت نمود که آن را باز مکن. من به وصيت او عمل کردم، تا زمان عمر در خواب مرا گفتند: مهر را از صحيفه بردار و نظر نما. چون بيدار شدم، باز کردم، صفت امّت پيغمبر را در آنجا ديدم به اين عبارت: سالوما، عالوما، حالوما، حاکوما، صافوحا، خاروجا؛ سالوما يعنى بر يکديگر سلام کنند عالوما دانشمندانند، حالوما حليمانند، حاکوما خدا ايشان را حکومت داده، يا حکم فرموده به بهشت روند، صافوحا مصافحه نمايند، خاروجا از گناه خارج شوند، چنانچه از مادر تولد شوند.
تنبيه: بنابر آنکه اين سه قسم جمله مستأنفه باشد براى بيان خيريت، پس خصال سه گانه مذکوره، شرط خيريت آنها باشد، و لذا فرموده‌اند: من اراد ان
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 309، حديث 4.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 210
يکون خير هذه الامّة فليؤدّ شرط اللّه تعالى فيه: الايمان باللّه و الامر بالمعروف و النّهى عن المنکر. هر که خواهد بهترين اين امت باشد، بايد ادا نمايد شرطى را که خدا در آن فرموده، و آن ثبات ايمان و امر به معروف و نهى از منکر مى‌باشد. و تأخير ايمان از دو قسم ديگر با آنکه حق آن تقديم باشد، جهت دلالت است بر آنکه ايشان امر به معروف و نهى از منکر نمايند به سبب ايمان به خدا و تصديق به آن و اظهار دين او.
تبصره: بزرگان از محققين فرموده‌اند: جملات خبريّه که استعمال مى‌شود در مقام طلب و بعث، مثل «تَأْمُرُونَ و تَنْهَوْنَ و تُؤْمِنُونَ» غرض اعلام نباشد، بلکه بداعى و قصد برانگيختن مخاطب است براى عمل به طريقى که تأکيدش زيادتر است؛ به جهت آنکه متکلم اخبار نمايد وقوع مطلوب خود را در مقام طلب، با اظهار آنکه راضى نيست از مخاطب، مگر وقوع آن را. پس آکد در امر و بعث خواهد بود. پس آيه شريفه دلالت دارد بر وجوب عينى امر به معروف و نهى از منکر، و به هيچ زمانى و مکانى نبايد ترک شود به مراتب سه گانه:
دست، زبان، قلب.
در کتاب وسائل- در ذيل حديثى از حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمايد: من راى منکرا فلينکر بيده ان استطاع، فان لم يستطع فبلسانه فان لم يستطع فبقلبه فحسبه ان يعلم اللّه من قلبه انّه لذلک کاره! هر که بيند منکرى را، پس بايد انکار نمايد آن را به دست خود که ماده فساد را محو نمايد؛ و اگر نتواند، به زبان نهى کند؛ و اگر نتواند، پس به قلب آن را انکار کند. پس کافى است خدا اينکه مى‌داند بدرستى که مر آن را که کاره است «1».
تتمه- تفسير عياشى: حضرت صادق عليه السّلام فرمود: انّما نزلت هذه الاية على محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فيه و فى الاوصياء من بعده «2». اينست و جز
«1» وسايل الشيعه، جلد 11، کتاب الامر بالمعروف و النهى عن المنکر، باب 3، صفحه 406، حديث 12.
«2» تفسير عياشى، جلد اول، صفحه 195، حديث 129.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 211
اين نيست، نازل شد اين آيه بر حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در حق آن حضرت و اوصياى بعد از او. پس بنابراين آيه خاص است نسبت به ائمه معصومين عليهم السّلام به دليل عقل نيز اين صفات به وجه اتم و اکمل، به ايشان اولى و احقّ باشد، زيرا خيريت، فرع ملازمت است بر تقوى و طاعت و اقدام به هر چه خداى تعالى به آن امر فرموده و اجتناب از هر چه نهى نموده؛ و شبهه‌اى نيست در آنکه ايشان به جهت عصمت، متّصف به اين صفات بوده‌اند.
سلمان فارسى رضوان اللّه عليه روايت نموده: در زمان خلافت عمر، شخصى از احبار يهود به مدينه آمد، پرسيد: خليفه پيغمبر کيست؟ عمر را نشان دادند، گفت: تو خليفه پيغمبرى؟ گفت: بلى! گفت: از تو مسائلى را مى‌پرسم، اگر جواب دادى مسلمان مى‌شوم. عمر گفت: آن مسائل چيست؟ حبر گفت: سه مسأله و سه مسأله و سه مسأله و يک مسأله؛ و اگر کسى از تو داناتر است او را معرفى کن. عمر گفت: بر تو باد به حضرت على بن ابى طالب عليه السّلام.
چون خدمت حضرت آمد، فرمود هر چه خواهى بپرس. «حبر» گفت: اول درختى که در زمين روئيده شده و اول سنگى که بر زمين وضع کردند و اوّل چشمه‌اى که جارى شد کدام است؟ حضرت فرمود: زعم شما يهود آنست که اول درخت (سمره) است، لکن چنين نيست، اول درخت عجوه (نوعى از خرما) باشد. و اول سنگ را سنگ بناى بيت المقدس دانيد و آن دروغ است، بلکه حجر الاسود باشد و فرداى قيامت، شهادت دهد بر آن کسى که نزد او آمده. و اول چشمه را چشمه بيت المقدس دانيد و آن خلاف است، بلکه آن چشمه‌اى بود که صاحب و همراه حضرت موسى عليه السّلام ماهى مرده را در آن انداخت، فورا زنده شد. يهودى گفت: اين از جمله املاء حضرت موسى و هارون عليهما السلام است. پرسيد: مکان پيغمبر شما در بهشت کجا باشد؟
فرمود: بهشت عدن. يهودى گفت: هذا املاء موسى و هارون. پرسيد: خلفاء پيغمبر شما چند نفرند؟
حضرت فرمود: اثنى عشر من اهل بيته يأمرون بالمعروف و ينهون عن المنکر و لا
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 212
يخافون لومة لائم: يعنى دوازده نفرند از اهل بيت او، که امر نمايند به معروف و نهى نمايند از منکر، و نمى‌ترسند از ملامت کنندگان. يهودى گفت: هذا من املاء موسى و هارون: پرسيد: وصى آن پيغمبر بعد از چند سال بماند؟ حضرت به انگشتان سى عدد را عقد کرد، يعنى سى سال. گفت يک مسئله دارم، اگر جواب دهى ايمان آرم. فرمود: بگو. گفت: وصى او بميرد يا کشته شود؟
فرمود: رنگ کنند اين را از اين، و دست بر محاسن و سر مبارک گذاشت. يهودى گفت: اشهد ان لا اله الّا اللّه و انّ محمّدا رسول اللّه و انّک وصىّ رسوله. و از جمله مواليان و شيعيان آن حضرت شد. «1» وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتابِ: و اگر ايمان آورند اهل کتاب از يهود و نصارى به حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و قرآن و آنچه آن حضرت از جانب خدا آورده، لَکانَ خَيْراً لَهُمْ: هر آينه باشد آن ايمان و تصديق بهتر مر ايشان را در دنيا و آخرت، از آنچه بر آن هستند از انکار و عناد، زيرا در دنيا آنها را خلاص کند از کشتن و اسيرى و جزيه، و در آخرت فايز شوند به بهشت و نعيم ابدى.
مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ: بعضى از ايشان ايمان آورندگانند به حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و قرآن، مانند عبد اللّه سلام و اصحاب او از يهود، و نجاشى و انصار او از نصارى که به اسلام مشرف شدند. وَ أَکْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ: و بيشتر ايشان بيرون رفتگانند از دائره فرمان، يعنى متمردند در کفر.
نکته: وصف ايشان به فسق، و حال آنکه کفر اعظم از آنست، به جهت اشعار به آنکه ايشان خارج شدند از آنچه کتاب آنها موجب تصديق به آن مى‌باشد، يعنى امر به اقرار به حقيقت نبوت حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و اسلام.