تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا کُلَّ ما جاءَ أُمَّةً رَسُولُها کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ (44)
ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا: پس فرستاديم فرستادگان خود را پى‌درپى، يعنى در عقب يکديگر. کُلَّ ما جاءَ أُمَّةً رَسُولُها: هر زمانى که آمد گروهى را پيغمبر آن گروه، کَذَّبُوهُ: تکذيب کردند او را و آنچه گفت از توحيد و نبوت و بعث و حشر دروغ پنداشتند و به تقليد پدران و لزوم عادت ناپسنديده از نعمت ايمان و عزت تصديق، به سوء اختيار خود محروم ماندند. فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً: پس از پى در آورديم بعضى را در هلاک نمودن بعضى ديگر، يعنى هيچکدام را مهلت نداديم و آخرين را مانند اولين معاقب و معذب ساختيم. وَ جَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ: و قرار داديم ايشان را سخنان، يعنى عبرت خلق گردانيديم که دائما عذاب و
جلد 9 - صفحه 140
شآمت عاقبت آنان را ياد کنند و بدان مثل زنند. حاصل آنکه از اين جماعت مکذبين غير از حکايتى چيزى باقى نماند که مردم آن را نقل کنند و از آن عبرت يابند. فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ: پس دور باد از رحمت حق مر گروهى را که ايمان نمى‌آورند به پيغمبران و تصديق حق را ننمايد.
تنبيه: مراد به آمدن رسولان، يا تبليغ ايشان است، يا حقيقت آمدن آنها بدون تبليغ و دعوت. بنابراين اشعار است به آنکه قوم تکذيب انبياء کردند در اول ملاقات ايشان. و اضافه رسول به امت به جهت تحقق اينست که هر پيغمبرى به امت خود بخصوص مبعوث شد نه تمام رسولان بر تمام امم، و اين دال است به کمال شناعت و ضلالت، زيرا هر امتى تکذيب و انکار پيغمبر خود را نمودند و چون تکذيب و انکار يکى از پيغمبران، تکذيب تمام انبياء عليهم السّلام باشد به سبب اتفاق مرام آنها در دعوت به توحيد و اطاعت خدا و اعتقاد به معاد، پس در حقيقت تکذيب تمام آنها را نمودند و خداوند سبحان اخبار فرمايد از سر انجام کار آنان که از پى در آورديم بعضى ايشان را به بعض ديگر در هلاک شدن به جهت پيروى نمودن طبقه دوم طبقه اول را در موجبات هلاکت از کفر و تکذيب انبياء و ساير معاصى و انکار حشر و نشر. نتيجه مخالفت اين شد که بکلى آثار آنها را نابود کرديم که باقى نماند ميان مردم از ايشان مگر حکايتى و سخنى، يا آنها را افسانه اهل عالم قرار داديم تا عبرت يابند معتبران و بيانديشند از نافرمانى حضرت سبحان.