تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَ لَدَيْنا کِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ (62) بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هذا وَ لَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِکَ هُمْ لَها عامِلُونَ (63) حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (64) لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّکُمْ مِنَّا لا تُنْصَرُونَ (65) قَدْ کانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلى أَعْقابِکُمْ تَنْکِصُونَ (66)
مُسْتَکْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (67) أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (68) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ (69) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کارِهُونَ (70)
ترجمه
- و تکليف نميکنيم نفسى را مگر بقدر وسعش و نزد ما کتابى است که
جلد 3 صفحه 645
سخن ميگويد بحق و آنان ظلم کرده نميشوند
بلکه دلهاشان در غفلت است از اين و مر آنها را کردارها است جز اين که باشند مر آنها را کنندگان
تا چون بگيريم متنعّمان آنها را بعذاب آنگاه آنان زارى کنند
زارى مکنيد امروز همانا شما از ما يارى کرده نخواهيد شد
بتحقيق بود آيتهاى من که خوانده ميشد بر شما پس بوديد که بر پاشنه‌هاتان بر ميگشتيد
تکبّر کنان بآن افسانه در شب گويانى که ياوه سرائى ميکرديد
آيا پس تأمّل نکردند آن گفتار را يا آمد آنها را آنچه نيامد پدرانشان را که بودند پيشينيان
يا نشناختند رسولشان را پس آنها مر او را باشند انکار کنندگان
يا ميگفتند در او جنونى است بلکه آمد آنها را بحق و بيشترشان بودند مر حقّ را ناخوش دارندگان.
تفسير
- خداوند منّان بعد از ذکر اوصاف اهل ايمان براى ترغيب ايشان بعبادت و تسهيل بر آنها در امر اطاعت نفى فرمود تکليف زائد از وسع را که بقدر طاقت است و اثبات فرمود مقدار وسع را که کمتر از طاقت است و اعلام فرمود بوجود صحيفه اعمال بندگان نزد خداوند و آن کتابى است که ناطق و شاهد بحقّ و راستى و درستى است و مخالف با واقع و حقيقت در آن يافت نميشود و تمام اعمال عباد از خوب و بد و کوچک و بزرگ در آن ثبت است براى آنکه در وقت پاداش بکسى ظلم نشود بزيادى عقاب يا کمى ثواب از ميزان عمل و استحقاقش و فرمود ولى کفّار دلهاشان فرو رفته در گرداب جهل و غفلت از چنين کتابى يا از قرآن که قمّى ره فرموده و از براى آنها است اعمال زشت ديگرى غير از آن خوض در جهل و غفلت و لازمش که کفر و شرک است از قبيل آزار و ايذاء پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و سخريّه آنسرور و اعتراضات واهى بر قرآن و گمراه نمودن مسلمانان و امثال اينها از اعمال قبيحه‌ئى که مرتکب ميشوند آن اعمال را تا وقتى که بگيريم ما متنعّمان يا بزرگان آنها را که قمّى ره فرموده بعذاب دنيا يا آخرت چنانچه گفته‌اند که مراد جنگ بدر است که در آن بزرگانشان کشته شدند يا گرسنگى و قحطى است که بنفرين پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مبتلا بآن شدند بطوريکه سگ و مردار و کثافات و اولاد خودشان را خوردند پس ناگهان ضجّه و زارى ميکنند و استغاثه و توبه مينمايند و قبول نميشود که مشعر بآنستکه مراد عذاب آخرت است چنانچه خداوند در جواب آنها
جلد 3 صفحه 646
فرموده بيخود ضجّه و زارى نکنيد امروز روزى نيست که بشما از ما کمکى برسد شما همان کسانى هستيد که آيات ما را بر شما پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تلاوت ميکرد و شما در حاليکه مستقرّ بر پاشنه‌هاى پاهاتان بوديد بقهقرى رجوع ميکرديد و پسکى ميرفتيد و بعقب برميگشتيد و رو گردان بوديد از ذکر خدا و شنيدن آيات او و عمل بآنها و کارتان مانند رفتارتان قبيح بود در حالى که تکبّر مينموديد بتکذيب قرآن يا به پيغمبر يا بحرم مکّه بآنکه ميگفتيد ما نگهدار آنيم و کسى بر آن تاکنون مسلّط نشده و بنابراين مرجع ضمير در به مذکور نيست و بايد بقرائن و شهرت گفتار آنها در خارج معلوم شود و بنظر حقير محتمل است به نکص که مستفاد از تنکصون است رجوع شود يعنى با آنکه باين عمل قبيح خودتان که رجوع بقهقرى باشد افتخار و تکبّر ميکرديد در حالى که بطعن در قرآن و غيبت از پيغمبر و استهزاء بآن سرور در شب سخنرانى و افسانه‌گوئى ميکرديد و نيز مانند بيماران که هذيان ميگويند بيهوده‌گوئى و ياوه سرائى مينموديد يا دورى ميجستيد از ذکر خدا و مواعظ پيغمبر و اندرز مسلمانان يا فحش و ناسزا ميگفتيد چون تهجرون بضمّ تاء و کسر جيم نيز قرائت شده است و آن کلمه يا مأخوذ از هجر بمعناى دورى يا هذيان است يا مأخوذ از هجر بضمّ بمعناى فحش و ناسزا است و در اينصورت غالبا از باب افعال ميآيد پس اين قرائت مناسب با معناى اخير است و اخيرا خداوند احتمالات متصوّره براى سبب ايمان نياوردن آنها را ذکر و نفى فرموده مگر يک احتمال که آنرا اثبات فرموده باين تقريب که آيا آنها تفکّر و تدبّر و تأمّل ننمودند در قول خداوند که قرآن است تا بدانند که آن معجزه و اتيانش از عهده بشر بيرون است و دلالت بر نبوّت آورنده آن دارد يا تاکنون اين اتّفاق نيفتاده که پيغمبرى از جانب خدا آمده باشد و کتابى آورده باشد و اين زمان پيغمبر آمده و کتاب آورده و اين امر در نياکان و پيشينيان آنها بى‌سابقه بوده لذا مستبعد شمرده‌اند و ايمان نياورده‌اند يا نشناختند پيغمبر خودشان محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را بامانت و صداقت و شرافت و ساير صفات حسنه که لايق شأن انبياء است لذا منکر نبوّت او شدند يا تصوّر ميکنند در او جنونى است که اين اظهارات را مينمايد هيچ يک از اين احتمالات نميرود چون آنها اهل لسانند و بخوبى فصاحت و بلاغت و ساير جهات اعجاز قرآن
جلد 3 صفحه 647
را درک ميکنند و از اولاد ابراهيم و اسمعيل عليهما السلامند و ميدانند که انبياء عظام و کتب سماوى براى اجداد و پيشينيان آنها از طرف خداوند آمده و پيغمبر خودشان محمّد بن عبد اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را بتمام اوصاف کماليّه که مثل و مانند نداشته و ندارد شناخته‌اند و ميدانند که ديوانه نيست بلکه اعقل و اعلم و اکمل و ارشد از همه آنها است فقط چيزى که هست آنستکه اينها با آنکه ميدانند دعوى نبوت او صدق و کتابش بر حقّ است بيشترشان طبعا از قبول حق کراهت دارند چون حقّ تلخ و مخالف با شهوات و هواى نفس آنها است لذا زير بار نميروند بلى ممکن است بعضى براى سرزنش اقوامشان يا کمى ادراک و شعورشان يا بى‌فکرى و عدم توجّه بعلائم صدق ايمان نياورده باشند ولى اين عدّه کمند ..