تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (71) أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّکَ خَيْرٌ وَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (72) وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (73) وَ إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناکِبُونَ (74) وَ لَوْ رَحِمْناهُمْ وَ کَشَفْنا ما بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (75)
وَ لَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَکانُوا لِرَبِّهِمْ وَ ما يَتَضَرَّعُونَ (76) حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ باباً ذا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (77)
ترجمه
- و اگر پيروى ميکرد حق خواسته‌هاى آنها را هر آينه تباه شده بود آسمانها و زمين و هر که در آنها است بلکه داديم بآنها مايه ذکرشان را پس آنانند از ذکرشان روى گردانندگان
آيا درخواست ميکنى از آنها دستمزدى پس مزد پروردگار تو بهتر است و او است بهترين روزى دهندگان
و همانا تو هر آينه ميخوانى آنها را براه راست
و همانا آنانکه نميگروند بآخرت از راه هر آينه بيرون روندگانند
و اگر ترحّم کنيم بر آنها و رفع نمائيم آنچه را بآنها رسيده از سختى هر آينه لجاج کنند در زياده رويشان با آنکه حيران باشند
و بتحقيق گرفتيم آنها را بعذاب پس فروتنى ننمودند مر پروردگارشان را و زارى ننمودند
تا چون گشوديم بر آنها درى صاحب عذاب سخت آنگاه آنها در آن نااميدانند.
تفسير
- در آيه قبل اشاره شد بآنکه جهت اعراض کفار از پيغمبر و قرآن آنستکه دستورات الهى بر حق و طبق مصلحت تامّه عامّه است و آنها ميخواهند بهواى نفس خودشان عمل نمايند لذا قبول نميکنند و خداوند در اين آيه ميفرمايد که اگر پيروى و متابعت کند حق که خدا و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و اوصياء او عليهم السلامند
جلد 3 صفحه 648
از هواهاى نفسانى و خواسته‌هاى شهوانى مردم فاسد و تباه شود دستگاه عالم از آسمانها و زمين و موجودات آنها زيرا که آنها قائم بعدل و اراده حقّند نه قائم بخلق و اهويه آنها و قمّى ره نقل فرموده که حق پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و امير المؤمنين عليه السّلام است و فساد آسمانها وقتى است که باران نيايد و فساد زمين وقتى است که نرويد و فساد مردم در اين است بلى خداوند قرآن را براى آنها فرستاده که موجب تذکّر و مايه تنبّه و بلندى نام آنها است و نيز مشتمل بر ذکر پيشينيانشان که خودشان تقاضا نموده بودند ميباشد ولى آنها براى پيروى از هواى نفس از ذکر خودشان بهر سه معنى که ذکر شد رو گردانند و بعزّت و شرف و نيک نامى خودشان لگد ميزنند اى پيغمبر آيا تو از آنها براى اداء رسالت دستمزدى تقاضا نمودى که پرداخت آن موجب عدم ايمان آنها شده نه چنين است مزد الهى و رزق او در دنيا و آخرت بهتر است چون توسعه و دوام دارد و او بهترين روزى دهندگان است که هر کس را بفراخور حال و بدون عوض و غرض روزى ميدهد و آن مزد او است و تو حاجت بمزد آنها ندارى و گفته‌اند چون خراج غالبا در ماليات بر اراضى استعمال ميشود مشعر بتوسعه و دوام است لذا نسبت بخدا داده شده بخلاف خرج که در مقابل دخل است و مبنى بر مضايقه و انقطاع ميباشد که مناسب با عمل خلق است ولى بعضى در هر دو جا خرج و بعضى در هر دو خراج قرائت نموده‌اند و تو آنها را براه راست و دين قويم اسلام دعوت مينمائى و قمّى ره نقل فرموده که مراد دعوت بولايت امير المؤمنين عليه السّلام است ولى کسانى که بآخرت ايمان نياورده‌اند از راه راست و دين اسلام و ولايت امام عدول و تجاوز نموده‌اند و بضلالت افتاده‌اند چون ترس از عذاب و شوق بثواب آخرت است که موجب سلوک در طريق حق ميگردد و اگر ما آنها را مورد ترحّم قرار دهيم و کشف کربه و دفع ضرّ و سختى از آنها نمائيم و قحط و غلا را که بآن مبتلا هستند رفع کنيم لجاجت ميکنند و امتداد ميدهند بطغيان و سرکشى و زياده روى خودشان در انکار و استکبار و عداوت با پيغمبر و اولياء آنسرور و در آنحال باز سرگشته و حيران و متردّد و سرگردان باشند و براه هدايت و طريق سعادت واصل نگردند و ما قبلا آنها را معذب بعذاب گرسنگى و ترس و قتل نموديم چنانچه قمّى ره فرموده و آنها فروتنى و تذلّل و
جلد 3 صفحه 649
خضوع ننمودند در برابر خداوندشان و تضرّع و زارى و دعا نکردند تا وقتى در ديگرى از عذاب بر وى آنها گشوديم که اشدّ از سابق بود و آن عذاب قحطى شديد طاقت فرسائى بود که بنفرين پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مبتلا بآن شدند و کثافات و نجاسات و اطفال خود را خوردند تا آنکه ابو سفيان در مدينه خدمت آنحضرت رسيد و عرضه داشت تو را بخدا و رحميّتى که ميان ما و شما است قسم ميدهم مگر نگفتى من براى رحمت بر جهانيان مبعوث شدم پدرها را بشمشير کشتى پسرها را بگرسنگى از خدا بخواه که اين بلا را از ما رفع کند و اين آيات نازل شد چنانچه در جوامع و غيره نقل شده آنگاه آنها در حال عذاب متحيّر و سرگردان و مأيوس از هر خير خواهند بود تا آنکه ثروتمندترين خودشان را بفرستند و خواهش عفو نمايند و بنابراين ضرّ و هر دو عذاب در دنيا بوده و بعضى آنها را اخروى دانسته‌اند و خلاف ظاهر است و از امام باقر عليه السّلام در مجمع نقل شده که عذاب شديد اخير در رجعت است و معلوم است که از لوازم استکانت و تضرّع خضوع و دعا و بلند نمودن دست است لذا در روايات استکانت بخضوع و دعا و تضرّع ببلند نمودن دست در آنحال و در نماز تفسير شده ..