تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً ما تَشْکُرُونَ (78) وَ هُوَ الَّذِي ذَرَأَکُمْ فِي الْأَرْضِ وَ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (79) وَ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ لَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ (80) بَلْ قالُوا مِثْلَ ما قالَ الْأَوَّلُونَ (81) قالُوا أَ إِذا مِتْنا وَ کُنَّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (82)
لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَ آباؤُنا هذا مِنْ قَبْلُ إِنْ هذا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (83)
ترجمه
- و او است که آفريد براى شما گوشها و ديده‌ها و دلها کم است شکرى که ميکنيد
و او است که آفريد شما را در زمين و بسوى او محشور ميشويد
و او است آنکه زنده ميکند و ميميراند و مر او را است گردش شب و روز آيا پس تعقّل نميکنيد
بلکه گفتند مانند آنچه گفتند پيشينيان
گفتند آيا چون مرديم و باشيم خاک و استخوانها آيا مائيم برانگيخته شوندگان
هر آينه بتحقيق وعده داده شديم ما و پدرانمان اين را پيش از اين نيست اين مگر افسانه‌هاى پيشينيان.
تفسير
- خداوند متعال در اين مقام اجمالا بيان بعضى از نعم بى‌پايان خود را فرموده باين تقريب که خداوند شما آن خدائى است که ايجاد فرموده است براى شما گوشها چون سمع در مفرد و جمع استعمال ميشود و اينجا بمناسبت
جلد 3 صفحه 650
ابصار و افئده انسب معناى جمع است و نيز ايجاد فرموده براى شما و بنفعتان چشمها را و دلها را تا بگوش بشنويد و بچشم به بينيد و بباطن دل فکر کنيد و بدانيد آيات حق و حقيقت را و واصل شويد بآن که سر چشمه حيات ابدى و مايه سعادت سرمدى است و مردم بايد از اين نعم کاملا شکر گذارى کنند ولى مع الاسف کم است شکر نمودن آنها در برابر اين نعم چون حقيقت شکر صرف نمودن بنده است آنچه را خداوند باو انعام فرموده در چيزى که براى آن خلق شده و معرفت خالق و خالص نمودن عبادت را براى او و مردم نوعا باين وظيفه کاملا عمل نميکنند و اينها که مقصود بخطابند بتها را ميپرستند و خدا را نشناخته‌اند لذا او را قادر بر اعاده اموات ندانسته‌اند و باين مناسبت بعضى گفته‌اند مراد آنستکه هيچ شکر گذارى نميکنيد چون دأب عرب بر آنستکه گاهى ميگويند فلانى قليل- الادب است و اراده ميکنند بى‌ادب بودن او را يا ميگويند قلّ صبرى يا قلّت حيلتى و اراده ميکنند بى‌صبرى و بيچارگى خود را و بنظر حقير چون خطاب ظاهرا عام است ممکن است مراد کمى شکر باشد باعتبار کم بودن شکر گذار در ميان بندگان با آنکه از دست و زبان که برآيد کز عهده شکرش بدر آيد اگر چه مقصود کفّار و طعن بر آنها باشد و در هر حال کلمه ما زائده و قليلا ظاهرا صفت شکرا مقدّر است و آن خدا آنستکه شما را خلق و منتشر نمود در زمين و باز گشت شما در روز حشر بسوى او است و آن خداوند آنستکه زنده ميکند شما را در رحم و ميميراند شما را در وقت انقضاء اجل و بيد قدرت او است گردش شبانه روز و اختلاف آن بکمى روز و زيادى شب و زيادى روز و کمى شب باختلاف فصول و برفتن يکى و آمدن ديگرى بجاى آن آيا بعقل و فکر خودتان درک نميکنيد که با گردنده گرداننده‌ئى هست قدير و بصير ولى کفّار مکّه مانند پيشينيانشان گفتند بر سبيل تعجّب و انکار آيا چنين امرى ممکن است که وقتى ما مرديم و خاک شديم و از ما جز استخوان مجرّد پوسيده‌ئى باقى نماند دو مرتبه زنده و برانگيخته خواهيم شد اين همان سخن و وعده‌ئى است که مدّعيان نبوّت قبلا بما و پدرانمان داده بودند براى پيشرفت مقاصدشان و چيزى نيست جز دروغها و افسانه‌هاى پيشينيان که مينوشتند و براى تفريح ميخواندند چون اساطير يا جمع اسطوره
جلد 3 صفحه 651
است مانند اعاجيب و اکاذيب و اضاحيک که جمع اعجوبه و اکذوبه و اضحوکه است و بر چيزهائى که موجب سرگرمى شود از اين قبيل سخنان اطلاق ميشود يا جمع اسطار است که آن جمع سطر است و در هر حال مراد سخنان تعجّب آور خنده‌دار دروغ است و اين استبعاد و تعجّب و انکار ناشى است از غفلت و عدم توجّه و تأمّل و تفکّر در ابتداء خلقشان که آنهم از خاک بوده و آنکه همان قادرى که آنها را از عدم بوجود آورد دو مرتبه ميتواند آنها را بصورت اوّل برگرداند خسته نشده و دو مرتبه ساختن چيزى آسان‌تر از مرتبه اوّل که بى‌سابقه است ميباشد ..