اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَوِ اتَّبَع‌َ الحَق‌ُّ أَهواءَهُم لَفَسَدَت‌ِ السَّماوات‌ُ وَ الأَرض‌ُ وَ مَن فِيهِن‌َّ بَل أَتَيناهُم بِذِکرِهِم فَهُم عَن ذِکرِهِم مُعرِضُون‌َ (71)
و اگر بر فرض محال حق متابعت کند هواهاي نفسانيه کفار و مشرکين را هر آينه فاسد ميشود آسمان‌ها و زمين و هر کس در آسمان‌ها و زمين هست، بلکه آمديم ما آنها را به يادآوري آنها پس آنها از ذکر خود اعراض کننده بودند.
اينکه آيه شريفه از مشکلات آيات است و مفسرين حق آن را ادا نکردند و هر يک يک معنايي کرده که در ضمن تفسير ذکر ميشود.
(وَ لَوِ اتَّبَع‌َ الحَق‌ُّ أَهواءَهُم) بعضي گفتند: حق پيغمبر اکرم است، بعضي گفتند: امير المؤمنين است، بعضي گفتند: ولايت است. بعضي گفتند: خداوند متعال است و غير اينها. لکن حق مطلب اينست که تمام افعال الهيه چه تکوينيه مثل
جلد 13 - صفحه 433
خلق و روزي و اماته و احياء و عزت و ذلت و صحت و مرض و غني و فقر و چه افعال تشريعيّه از ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام تماما موافق و بر طبق حکمت و مصلحت درست و بجا و حق است و اهواء کفار و مشرکين هم مختلف است چه در تکوينيات.
چرا فلان غني و ديگري فقير! اينکه عزيز ديگري ذليل و هکذا چرا هوا سرد است چرا گرم است! چرا باران مي‌بارد چرا نمي‌بارد! چرا يکي چند اولاد دارد ديگري عقيم است! و چه در تشريعيات چرا رسول ملک نيست! چرا اينکه قرآن نازل شده بايد غير از اينکه باشد! و همچنين در احکام هر کسي هواي نفس او يک نحوه است اگر خداوند طبق هواي نفس آنها خلق و روزي و تشريع کند علاوه بر اينکه بر خلاف حکمت و مصلحت است چون اهواء آنها مختلف است اگر مطابق هواي نفس اينکه رفتار کند بر خلاف هواي نفس ديگريست.
باران ببارد، يا نبارد، خلق کند يا نکند، عزت دهد يا ندهد، مطابق نظر اينکه رسول بفرستد بر خلاف نظر ديگريست احکام، هر يک يک نحوي مايل هستند البته دستگاه خلقت و دين تمام بهم مي‌خورد و فاسد ميشود.
(لَفَسَدَت‌ِ السَّماوات‌ُ وَ الأَرض‌ُ وَ مَن فِيهِن‌َّ) امروز مشاهده کنيد نمي‌توانيد بر طبق نظر دو نفر رفتار کنيد چه رسد بر طبق نظر جميع کفار و مشرکين و چون اينکه امر محال است ميفرمايد:
(بَل أَتَيناهُم بِذِکرِهِم) که آنها را از خواب غفلت و ضلالت نجات دهيم و بخود بيايند و به فکر سعادت و رستگاري بيفتند و بياد آورند روز جزا را و لکن بدبختانه اينها.
(فَهُم عَن ذِکرِهِم مُعرِضُون‌َ) ابدا توجه نمي‌کنند و از ضلالت و غفلت بيرون نمي‌آيند.
هذا ما عندنا و اللّه العالم بما قال:
434