اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ هُوَ الَّذِي ذَرَأَکُم فِي الأَرض‌ِ وَ إِلَيه‌ِ تُحشَرُون‌َ (79)
و اوست خداوندي که شما را در روي زمين قرار داد و بسوي او محشور مي شويد خداوند تبارک و تعالي بمقتضاي حکمت و مصلحت بشر را روي زمين قرار داد همان موقعي که خطاب بملائکه شد.
(إِنِّي جاعِل‌ٌ فِي الأَرض‌ِ خَلِيفَةً) تا زماني که اينکه دستگاه بر چيده شود که ميفرمايد:
جلد 13 - صفحه 442
(کُل‌ُّ مَن عَلَيها فان‌ٍ) و سر آن اينست که ارواح آنها را قبلا خلق فرموده بود که در حديث است
(خلقت الارواح قبل الأجساد بالفي عام)
و دارد
(الارواح جنود مجنّدة فما تآلف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف)
و لکن اينکه ارواح خالي از تمام کمالات بودند مثل ملائکه نبودند ولي قوه و استعداد تمام کمالات را داشتند ملائکه تا حدي داراي معرفت و کمال هستند، اما بشر ممکن است از تمام ملائکه بالا زند، و اينکه قوي به فعليت نمي‌رسد مگر بتوسط بدن عنصري و اعضاء و جوارح مادي و اينکه تحقق پيدا نمي‌کند مگر روي زمين که ميفرمايد:
(وَ هُوَ الَّذِي ذَرَأَکُم فِي الأَرض‌ِ) و همين است مفاد (إِنِّي أَعلَم‌ُ ما لا تَعلَمُون‌َ) جون ملائکه روي زمين حيواناتي مشاهده کرده بودند که بجان يکديگر افتاده خيال کردند که بشر هم به مقتضاي طبيعت حيواني شهوت و غضب هم چنين نحو است گفتند:
(أَ تَجعَل‌ُ فِيها مَن يُفسِدُ فِيها وَ يَسفِک‌ُ الدِّماءَ) خداوند عالم به قواي باطنيه و استعدادات بشريه بود که انسان اگر اينکه قوه و استعداد را خمود کرد و همان جنبه حيوانيت را تقويت نمود.
(أُولئِک‌َ کَالأَنعام‌ِ بَل هُم أَضَل‌ُّ) در حقش صادق مي‌آيد و اگر به کار زد و به مقام فعليت رسيد اشرف از ملائکه ميشود.
(شعر)
آدمي زاده طرفه معجونيست || کز فرشته سرشته و زحيوان
گر کند ميل اينکه شود پس از اينکه || ور کند ميل آن شود به از آن
(فمن غلب شهوته علي عقله فهو اخس من البهائم و من غلب عقله علي شهوته فهو اشرف من الملائکه).
(وَ إِلَيه‌ِ تُحشَرُون‌َ) پس از فناء دنيا و قيام قيامت هر که به جزاء خود نائل شود. (هُنالِک‌َ تَبلُوا کُل‌ُّ نَفس‌ٍ ما أَسلَفَت وَ رُدُّوا إِلَي اللّه‌ِ مَولاهُم‌ُ الحَق‌ِّ)
جلد 13 - صفحه 443
يونس آية 30.