اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
مَا اتَّخَذَ اللّه‌ُ مِن وَلَدٍ وَ ما کان‌َ مَعَه‌ُ مِن إِله‌ٍ إِذاً لَذَهَب‌َ کُل‌ُّ إِله‌ٍ بِما خَلَق‌َ وَ لَعَلا بَعضُهُم عَلي بَعض‌ٍ سُبحان‌َ اللّه‌ِ عَمّا يَصِفُون‌َ (91)
اخذ و اتخاذ نفرموده خداوند متعال از براي خود ولدي و نيست با او از الهي زيرا اگر الهي بود هر آينه مي‌رفت هر الهي به آنچه خلق نموده و هر آينه بعض اينکه اله بر بعضي علو پيدا مي‌کردند، منزه است خداوند از آنچه اينها توصيف ميکنند و نسبت ميدهند.
(مَا اتَّخَذَ اللّه‌ُ مِن وَلَدٍ) زيرا اولاد پيدا کردن لوازمي دارد و بايد جسم باشد، آلات تناسل داشته باشد، زن اختيار کند. شهوت داشته باشد و لوازم ديگر و خداوند.
(نه مرکب بود و جسم نه مرئي نه محل) زيرا تمام اينها از روي احتياج است و احتياج از لوازم امکان است و واجب غير ممکن است، و تعبير به ولد فرمود که اعم از پسر و دختر است که کفار نسبت دادند که ملائکه دختران خدا هستند و در اينکه توراة رائج دست يهود آدم را إبن اللّه مي‌گويد: و يهود عزير را إبن اللّه گفتند و نصاري مسيح را (قالَت‌ِ اليَهُودُ عُزَيرٌ ابن‌ُ اللّه‌ِ وَ قالَت‌ِ النَّصاري المَسِيح‌ُ ابن‌ُ اللّه‌ِ)
جلد 13 - صفحه 456
توبه آيه 30.
(وَ ما کان‌َ مَعَه‌ُ مِن إِله‌ٍ) تمام مشرکين هر طائفه غير از خدا اله ديگري قائل شدند، عبده شمس آتش، گوساله گاو و غير اينها حتي نصاري و يهود. اتَّخَذُوا أَحبارَهُم وَ رُهبانَهُم أَرباباً مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ وَ المَسِيح‌َ ابن‌َ مَريَم‌َ وَ ما أُمِرُوا إِلّا لِيَعبُدُوا إِلهاً واحِداً لا إِله‌َ إِلّا هُوَ سُبحانَه‌ُ عَمّا يُشرِکُون‌َ) توبه آيه 31.
(إِذاً لَذَهَب‌َ کُل‌ُّ إِله‌ٍ بِما خَلَق‌َ) دو دليل متقن بر نفي آلهه يکي آن که اگر فرض کنيم دو اله مي‌گوييم:
آيا هر کدام از اينکه دو قدرت دارد بر منع ديگري يا ندارد، اگر بگويي دارد پس ممنوع از الوهيت ميافتد، و اگر بگويي: ندارد عجز لازم مي‌آيد، و عاجز از الوهيت ميافتد، پس هر دو بر فرض داشتن قدرت و نداشتن از الوهيت خارج ميشوند.
دليل دوم اينکه اگر دواله باشند در امر خلقت مخلوقات به يکديگر احتياج دارند مثل دو شريک يا هر کدام مستقل هستند، اگر محتاج باشند هر دو از الوهيت مي‌افتند، و اگر مستقل باشند بايد مخلوقات هر يک ممتاز باشند، و اگر هر يک قدرت دارد بر دفع مخلوق ديگري، پس ديگر از الوهيت ميافتد و اگر ندارد، پس عجز لازم مي‌آيد و با الوهيت منافات دارد و اينکه است معناي.
(وَ لَعَلا بَعضُهُم عَلي بَعض‌ٍ) و همين است معناي (لَو کان‌َ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللّه‌ُ لَفَسَدَتا) انبياء آيه 22.
بعلاوه دو آيت مستلزم ما به الاشتراک و ما به الامتياز است، پس هر دو مرکب از دو جزء هستند و ترکيب موجب سه احتياج است اينکه جزء محتاج به جزء آخر و مرکب محتاج بهر دو جزء و ترکيب محتاج به مرکب بکسر است. به علاوه امتياز که محقق دو آيت است از جهة اختلاف ماهية است و الا در وجود که
جلد 13 - صفحه 457
امتيازي نيست و ماهيت هم غير وجود است و وجود عارض ماهيت است.
(ان الوجود عارض الماهية تصورا و اتّحدا هوية) پس مرکب از وجود و ماهية است و ترکيب با وجوب وجود سازش ندارد، چنانچه گفتند:
ترکيب از لوازم امکان است که گفتند الممکن زوج ترکيبي و مرکب را سه قسم گفتند: ترکيب خارجي، ذهني، عقلي.
اما ترکيب خارجي مثل اجسام و عوارض اجسام، و اما ترکيب ذهني اينکه ماهيات را سلب وجود خارجي کني و وجود ذهني دهي، و امّا ترکيب عقلي اينکه مرکب از وجود و ماهيت است.
بعلاوه ماهيت محدود است و وجود حضرت اله نامحدود و با هم سازش ندارند، لذا مي‌گوئيم ذات مقدسش صرف الوجود و محض الوجود و بحت- الوجود است.
(سُبحان‌َ اللّه‌ِ عَمّا يَصِفُون‌َ) که خدا را نشناختند و اينکه اوصاف امکانيه را بر او گفتند.