تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (99) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَکْتُ کَلاَّ إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (100)
جلد 9 - صفحه 176
خلاصه استغاثه کنند که ما را برگردانيد به دنيا:
لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَکْتُ: شايد که بجاى آورم کارى شايسته در آنچه واگذاشته‌ام که ايمان است، يعنى ايمان آرم و عمل شايسته نمايم، يا اداى حق خدا کنم در ماليه‌اى که گذاشته‌ام. چنانچه على بن ابراهيم قمى فرمايد که:
اين آيه نازل شده در مانع الزکات. «1» و در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: هر که منع زکات نمايد، سؤال کند برگشتن را وقت مردن «2»، و او است فرمايش الهى «رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَکْتُ».
کَلَّا إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها: حاشا نه چنين است که او را بازگردانند، بدرستى که در خواست او سخنى باشد که بواسطه غلبه حسرت بر او، او گوينده آن است، و اگر برگردد بهمان حال باشد، چنانچه در آيه ديگر فرمايد: «وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ» ... وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ: و از پيش ايشان مانعى است بين مرگ و قيامت، يعنى قبر که در آن خواهند بود تا روزى که برانگيخته شوند از آن.
تنبيه: آيه شريفه آگاهى است براى امت پيغمبر که پيش از آمدن عالم برزخ در فکر آن باشند به تدارک اعمال و تهيه زاد، که ناگهان مرگ انسان را دريابد، حسرت و ندامت برد، و تقاضاى برگشتن فايده‌اى نخواهد داشت. و يکى از حکمتهاى تشييع جنازه، ممکن است همين باشد که شخص چنان تصور نمايد که ميّت او بوده و حال از عالم برزخ برگشته و البته به اصلاح اقدام کند.
1- على بن ابراهيم فرمايد: برزخ، امر بين امرين است، يعنى ثواب و عقاب بين دنيا و آخرت و او است فرمايش حضرت صادق عليه السّلام: و اللّه ما اخاف عليکم الّا البرزخ و امّا اذا صار الامر الينا فنحن اولى بکم: قسم بخدا نمى‌ترسم بر شما مگر برزخ را، و اما وقتى گرديد امر به سوى ما (يعنى قيامت) پس ما اولى هستيم به شما و ولايت داريم به شما. «3»
«1». تفسير قمى، ج 2، ص 93، چاپ کتابفروشى علامه قم.
«2». فروع کافى، کتاب الزکاة ص 504، چاپ سوّم 1401.
«3». تفسير على بن ابراهيم قمى، ج 2، ص 94، چاپ کتابفروشى علامه قم.
جلد 9 - صفحه 177
2- در کافى- مروى است که شخصى خدمت حضرت صادق عليه السّلام عرض کرد: شنيدم که فرمودى: کلّ شيعتنا فى الجنّة على ما کان منهم قال صدقت کلّهم و اللّه فى الجنّة قيل انّ الذّنوب کثيرة کبار فقال امّا فى القيامة فکلّهم فى الجنّة بشفاعة النّبىّ المطاع او وصىّ النّبىّ و لکنّى و اللّه اتخوّف عليکم فى البرزخ قيل و ما البرزخ فقال القبر مذ حين موته الى يوم القيامة.
يعنى: تمام شيعيان ما در بهشت مى‌باشند با آنچه از ايشان صادر شده.
فرمود: راست گفتى، تمام ايشان قسم به خدا در بهشت هستند. عرض کرد:
گناهان بسيار بزرگ باشد. فرمود: اما در قيامت پس تمام شما در بهشت باشيد به شفاعت پيغمبر مطاع يا وصى پيغمبر، و لکن من قسم به خدا مى‌ترسم به شما در برزخ. عرض کردند: برزخ چيست؟ فرمود: قبر از زمان مردن تا قيامت. «1» 3- در خصال- از حضرت سجاد عليه السّلام اين آيه را تلاوت و فرمود: آن قبر است و بدرستى که براى ايشان است معيشت سخت، قسم به خدا بتحقيق قبر هر آينه روضه‌اى است از باغات بهشت يا گودالى است از گودالهاى جهنم. «2» بعد از آن حال هر دو دسته را در روز قيامت بيان فرمايد: