اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَعَلِّي أَعمَل‌ُ صالِحاً فِيما تَرَکت‌ُ کَلاّ إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِن وَرائِهِم بَرزَخ‌ٌ إِلي يَوم‌ِ يُبعَثُون‌َ (100)
اين‌ها که تقاضاي رجوع به دنيا مي‌کنند مي‌گويند: اميد است من عمل صالحي بجا آورم در آنچه ترک کردم، نه چنين است هرگز برگشتن نداري اينکه کلمه‌اي است که او ميگويد و از وراء اينکه عالم برزخي است تا روزي که مبعوث مي‌شوند.
جلد 13 - صفحه 468
(لَعَلِّي أَعمَل‌ُ صالِحاً فِيما تَرَکت‌ُ) اخبار بسياري داريم راجع به منع زکاة و خمس است و مکرر گفته‌ايم که اخبار بيان مصداق ميکند منافات با عموم آيه ندارد، کافر ميگويد برگردم ايمان آورم، مشرک موحد شوم، فاسق عادل گردم، مسي‌ء محسن شوم عاصي مطيع شوم. لذا جواب داده ميشود.
(کَلّا) ديگر رجوع نداري نفس‌هاي تو شماره داشت تمام شد، روزي تو محدود بود بآخر رسيد با اينکه که اگر بر فرض برگردي هماني که هستي (وَ لَو رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنه‌ُ وَ إِنَّهُم لَکاذِبُون‌َ) انعام آيه 28.
(إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها) تقاضاي بي‌جا است زيرا انسان تا در دنيا هست قابل تغيير هست و پس از مردن هر چه دارد ملکه او ميشود و قابل تغيير نيست (وَ مَن کان‌َ فِي هذِه‌ِ أَعمي فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعمي وَ أَضَل‌ُّ سَبِيلًا).
اسراء آيه 74.
(وَ مِن وَرائِهِم بَرزَخ‌ٌ إِلي يَوم‌ِ يُبعَثُون‌َ) برزخ فاصله بين الشيئين است بين دنيا و آخرت و در اخبار تعبير به قبر کردند و توضيح کلام اينکه است که انسان موقعي که مرگ رسيد روح حيواني او که بخار است تمام ميشود ولي روح انساني که از عالم ارواح آمده علاقه او از بدن گسسته ميشود و به قالب مثالي که شبيه همين بدن است بدون ماده تعلق مي‌گيرد، اگر مؤمن صالح باشد قبرش روضة من رياض الجنة، و اگر فاسد باشد حفرة من حفر النيران. و از براي عالم برزخ بهشتي هست زمين وادي السلام و جهنمي هست برهوت و بسا بعضي مؤمنين که آلوده به معاصي کبار شده‌اند در عالم برزخ گرفتار مي‌شوند تا در قيامت بشفاعت خاندان عصمت و مغفرت پروردگار نجات پيدا کنند و در اينکه جا چند سؤال است.
اول- طبق ضرورت مذهب شيعه دوره رجعة هست و اينکه آيه منافي با اوست جواب- آيه نسبت به جميع افراد بيان نفرمود نسبت بآن‌ها که تقاضاي رجوع
جلد 13 - صفحه 469
مي‌کنند از کفار و فساق و بر فرض اطلاقي داشته باشد تقييد است و در اصول معين شده که اطلاقات آيات باخبار معتبره تقييد ميشود.
دوم- در اخبار داريم که روح در قبر برمي‌گردد به بدن و سؤال در قبر ميشود.
جواب- همان روح انساني است که تعلق پيدا ميکند، و اما روح حيواني تمام شد حس و حرکت ندارد فقط درک ثواب و عقاب و پرسش و سؤال و جواب ميکند.
سوم- قالب مثالي چيست!
جواب- همان است که در خواب مي‌بيني خدمت انبياء يا ارحام يا رفقاء مي‌رسي همه جا مي‌روي کربلا مشهد مکه و امثال اين‌ها با اينکه بدنت در فراش افتاده ..