تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَثَلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا کَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَکَتْهُ وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لکِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (117)
بعد از آن براى انفاق اهل کفر و نفاق ضرب المثلى فرمايد:
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 221
مَثَلُ ما يُنْفِقُونَ: مثل آنچه انفاق مى‌کنند يهودان و مشرکان و منافقان، فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا: در زندگانى دنيا، کَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ: مثل بادى است که در آن باشد سرماى سخت، أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ: برسد به کشتزار قومى که، ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ: ظلم نمودند نفسهاى خود را به شرک و معاصى، از ريا و ندادن حقوقات واجبه الهيه، فَأَهْلَکَتْهُ: پس نيست و نابود گرداند آن باد صرصر، کشت ايشان را به جهت عقوبات و نکال آنها، زيرا هلاک از سخط شديدتر است.
تنبيه: فخر رازى گفته در آيه شريفه دو قول است:
1- مراد اخبار از جميع کفار که انفاق آنها: يا به جهت منافع دنيا باشد، يا آخرت. قصد و غرض دنيائى، اثر آخرتى را محو نمايد نسبت به مسلمان، چه برسد به کافر. و قصد آخرتى هم با کفر، مانع از انتفاع است. بنابراين نفقات کفار، فايده نخواهد داشت در آخرت، و چنانچه در خيرات باشد مانند ساختن رباط و قنطره‌ها و احسان به فقراء و يتيمان به اميد خير بسيار، مانند زارعى است که توقع نفع بسيار دارد، ناگاه باد صرصر، حاصل او را نابود سازد و حسرت و حزن چيزى براى او نباشد. اين در صورت انفاق به راه خير است، لکن انفاق در شر مثل بذل مال براى ايذاء پيغمبر و کشتن مسلمانان و تخريب شهر آنان، پس اشد و اعظم باشد حسرت و عذاب آن.
2- آنکه مراد، اخبار از بعض کفار است؛ پس در آيه وجوهى است: 1- انفاق منافقين در راه، بر سبيل تقيه و ترس از مسلمانان. 2- در حق ابو سفيان و اصحاب او در روز بدر نزد تظاهر ايشان بر پيغمبر. 3- انفاق عوام يهود به اخبار خود به جهت تحريف تورات. 4- انفاق به زعم راه خدا و حال آنکه خلاف باشد. حاصل آنکه کفر و نفاق آنها باطل گرداند ثواب نفقات آنها را، چنانچه باد صرصر نابود سازد زرع را.
نکته: يک قسم از مثل آنست که حاصل باشد در آن مشابهت بين آنچه مقصود از دو جمله است. و اگر چه مشابهت بين اجزاء دو جمله نباشد، اين را در اصطلاح اهل معانى بيان «تشبيه مرکب» نامند.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 222
وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ: و ظلم نفرمود خداوند به نابود شدن اعمال آنها، وَ لکِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ: و لکن بودند ايشان که بر نفسهاى خود ظلم مى‌نمودند به ارتکاب آنچه مستحق عقوبت شده‌اند به سبب آن، زيرا انفاق آنها مرضى حق تعالى نبود؛ پس همچنانکه زارعين خاسر و زيانکار باشند به جهت نابود شدن زراعات آنها، همچنين کسانى که در غير رضاى الهى انفاق نمايند، انتفاعى از آن نخواهند برد و نااميد باشند در آخرت.