تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّکَ لَهُ ما بَيْنَ أَيْدِينا وَ ما خَلْفَنا وَ ما بَيْنَ ذلِکَ وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِيًّا (64)
وَ ما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّکَ: و نازل نمى‌شويم ما ملائکه مگر به فرمان پروردگار تو. لَهُ ما بَيْنَ أَيْدِينا: مر ذات الهى راست آنچه در پيش روى ما است از مکانها و جهات. وَ ما خَلْفَنا: و آنچه پس ما واگذاشته‌ايم آن را از مکان و زمان. وَ ما بَيْنَ ذلِکَ: و آنچه ميان ما است، يعنى زمان حال. حاصل آنکه:
تمام اماکن و جهات و زمان در قبضه اقتدار سبحانى است. وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِيًّا: و نيست و نبوده و نخواهد بود پروردگار تو فراموش کار، يعنى از تمام احوال آگاه است. هر گاه حکمت او مقتضى باشد، ما را به تو فرستد، پس نازل نشدن ما به جهت امر نفرمودن او است نه به جهت ديگر.
ابن عباس نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله به جبرئيل فرمود: چه منع کند تو را اينکه زيارت کنى ما را بيشتر از آنچه زيارت کنى؛ آيه شريفه نازل شد که ما از مکانى به مکانى و زمانى به زمانى منتقل و متنزل نتوانيم شد مگر به مشيت او سبحانه. يا مر او راست حکم در آفرينش و انتهاى آجال ما و آنچه در مدت حيات ما باشد، يا مر او راست آنچه گذشته و آينده و در زمان حال است از اعمار، يا آنچه قبل از وجود ما و بعد از ما و در زمان ما باشد. حاصل آنکه:
خداى تعالى عالم به جميع مکونات و هيچ چيز از او پنهان نيست، پس چگونه اقدام نمائيم به فعلى بدون اذن او «1».
نزد بعضى قسمت اول حکايت قول متقيان است در وقت دخول به بهشت «2»، معنى آنکه ما فرود نمى‌آئيم به بهشت مگر به امر و لطف او سبحانه، و او مالک
«1» مجمع البيان ج 3 ص 521.
«2» اين قول أبو مسلم است. همان مدرک.
جلد 8 - صفحه 208
جميع امور سالفه و مترقبه و حاضر و آنچه به ما رسيده و خواهد رسيد از فضل و رحمت و لطف او باشد، و قوله «وَ ما کانَ رَبُّکَ نَسِيًّا» تقرير است از جانب الهى براى قول بهشتيان، يعنى اى پيغمبر، پروردگار تو فراموش کننده اعمال عاملان و ترک آنچه وعده ثواب فرموده نخواهد بود.