تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (121)
چون حق تعالى بيان فرمود که اگر شما مسلمانان صبر و تقوا داشته باشيد حيله و مکر دشمنان ضرر به شما نرساند، مفهوم فرمايش آنکه اگر صبر و تقوا نداشته باشيد ضرر خواهيد برد، در عقب آن شصت آيه را نازل فرمود در واقعه احد، که به سبب مخالفت امر حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، ضرر و شکست بر مسلمانان وارد آمد:
وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ: و ياد کن اى پيغمبر چون بامداد بيرون شدى از منزل اهل خود و از مدينه، تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ: فرود مى‌آوردى مؤمنان را، مَقاعِدَ لِلْقِتالِ: در جاهاى ايستادن براى جنگ، يا تسويه و مهيا مى‌ساختى براى مؤمنان مواقف قتال را. و تسويه و تهيه مقاعد بر اين وجه بود که ميمنه لشگر به زبير بن عوام، و ميسره را به مقداد بن اسود، و قلب را به حمزه سپرد، و لوا را به امير المؤمنين عليه السّلام داده به ملازمت خود آن سرور تعيين فرمود. وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ: و خداوند شنوا است اقوال شما را که در باب خروج از مدينه و توقف مى‌گفتيد، دانا است به نيتهاى شما، و صحت و فساد عقايد هر يک را مى‌داند.
بيان: واقعه «احد» در ماه شوال سنه سيم هجرت روى داد. بعد از واقعه بدر، قريش آشفته و سينه آنها از کينه مسلمانان مملو بود و تهيه لشگر نمودند تا پنج هزار نفر و سه هزار شتر و دويست اسب فراهم و به قصد جنگ با پيغمبر به جانب مدينه حرکت کردند. حضرت چون خبردار شدند، با لشگر به احد تشريف آورده، مکانى را براى حرب، اختيار و صف آرائى لشگر فرمود، به طورى که کوه احد در قفا، و جبل عينين از طرف چپ، و مدينه در پيش روى
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 228
مى‌نمود. و چون در کوه عينين شکافى بود، عبد اللّه بن جبير را با پنجاه کماندار در آنجا گذاشت که دشمن را از مرور آن شکاف مانع باشند، و فرمود: اگر ما غلبه کنيم و غنيمت به دست آريم، قسمت شما بگذاريم و شما در فتح و شکست ما از جاى خود حرکت نکنيد. پس از تسويه صفوف، خطبه‌اى انشاء فرمود مشتمل بر وعظ و نصيحت و اطاعت اوامر الهى و پرهيز از مخالفت سبحانى.