تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلا وَ اللَّهُ وَلِيُّهُما وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (122)
إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْکُمْ: ياد بياور زمانى را که چون قصد کردند دو طايفه از شما مسلمانان، أَنْ تَفْشَلا: اينکه بد دلى کنند و برگردند، وقتى که «ابن ابى» آنها را از قريش ترسانيد و گفت به مدينه برگرديد و خود را به مهلکه نياندازيد و خود او با سيصد نفر برگشتند، و لکن توفيق الهى شامل حال آنها شده، ثبات قدم ورزيدند. وَ اللَّهُ وَلِيُّهُما: و خدا ناصر و حافظ آن دو گروه بود از آنکه تابع «ابى» شوند. وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ: و بر خداى تعالى بايد توکل کنند مؤمنان تا ايشان را نصرت مرحمت فرمايد.
تنبيه: ابن عباس گويد: مراد قصد و تصور رجوع بود، نه عزم و جزم. زمخشرى در کشاف گفته: ظاهر آنست که مراد، حديث نفس و خطور در قلب باشد نزد شدت نااميدى که از لوازم طبايع و بيرون از دائره اختيار است. پس خداى تعالى ايشان را بر ثبات و صبر موفق داشت؛ و اگر چنانچه مراد عزم و جزم بود، هر آينه مذمت آنها اولى بود از مدح.
واقعه احد: بطور اجمال آنکه: طلحة بن ابى طلحه، صاحب علم مشرکين بود اسب دوانيده، مبارز طلبيد. هيچکس جرئت نکرد، حضرت امير المؤمنين عليه
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 229
السّلام با شمشير برنده به طرف او رفت و رجز خواند. طلحه شمشير فرود آورد، حضرت با سپر آن را دفع کرد. پس چنان تيغ بر فرقش زد که مغزش پاشيده، بر زمين افتاد. حضرت پيغمبر از قتل او خوشحال، تکبير گفت. مسلمانان تکبير گفتند. برادر طلحه، علم را برداشت، حضرت او را کشت. يک يک از بنى عبد الدار علم را گرفتند همه کشته شدند. غلامى حبشى علم را برداشت که در بزرگى جثه مانند گنبدى بود حضرت امير عليه السّلام ضربتى بر او زد، او را دو نيم نمود. نصف بالاى او جدا و نصف پائين او ايستاده بود. مسلمانان بر او نظر مى‌کردند و به تعجب مى‌خنديدند.
پس مسلمانان حمله کردند و کفار را شکست داده، فرار نمودند. مسلمانان مشغول غارت شده و کمانداران که در شکاف کوه بودند، ديدند مسلمانان مشغول غارت شدند. به طمع از جاى خود حرکت کردند، هر چند عبد اللّه بن جبير ممانعت کرد، متابعت نکردند. عبد اللّه با کمتر از ده نفر باقى ماند.
«عکرمة بن ابى جهل» با دويست نفر که مترصد بودند، به عبد اللّه حمله کرده ايشان را کشتند، و از قفاى مسلمانان برآمدند. علم مشرکان بلند شد و فراريان چون علم را ديدند، روى به حرب نهادند. شيطان به صورت «ابن سراقه» ندا داد. الا انّ محمّدا قد قتل. مسلمانان از اين خبر وحشت اثر، به هم افتادند، پدر حذيفه کشته شد، و حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را تنها گذاشته و فرار کردند. حضرت امير عليه السّلام رزم مى‌داد و از هر طرف که دشمن به قصد حضرت پيغمبر مى‌آمد، حضرت او را دفع مى‌داد تا آنکه نود جراحت به سر و صورت و سينه و شکم و دست و پاى امير المؤمنين عليه السّلام رسيد. و شنيدند منادى از آسمان ندا کرد:
لا فتى الّا علىّ و لا سيف الّا ذو الفقار.
يکى از مشرکين قصد حضرت پيغمبر نمود، دست علمدار حضرت (مصعب بن عمير) را قطع نمود. مصعب علم را به دست چپ گرفت، دست چپش را نيز قطع کرد و زخمى به او زده، او را شهيد کرد. علم بيفتاد، ملکى به صورت
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 230
مصعب علم را برافراشت. آن ملعون چند سنگى به طرف حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بيانداخت. سنگى بر پيشانى حضرت آمده آن را شکست.
حلقه‌هاى خون جارى شد. حضرت خونها را پاک مى‌کرد، مبادا به زمين رسد و عذاب از آسمان نازل شود. ديگرى سنگى بر دندان آن حضرت زد، بعضى شمشير بر آن حضرت وارد کردند که هفتاد ضرب شمشير به آن سرور وارد آمد.
خداى تعالى حافظ بود، و با اين همه زحمت، آن مظهر رحمت نفرين ننمود، بلکه گفت: اللّهم اغفر لقومي فإنّهم لا يعلمون.
و در اين بين «وحشى» کمين حمزة بن عبد المطلب برآمد. وقتى که آن جناب مانند شير به کفار حمله مى‌نمود. حربه بر او پرتاب کرد، پس آن زخم حضرت را از پاى درآورد، به زمين افتاد. وحشى جگر او را بيرون آورده، براى هند برد. خواست آن ملعونه تناول کند، خدا آن را سنگ نمود از دهانش بيفتاد.
قريش نيز جسارت کردند، اجزاء قطع شده را به ريسمان کشيده، دست برنجن ساختند، و ابو سفيان ملعون نيزه را به دهان آن شهيد فرو نمود. بعد از جنگ، خبر شهادت حمزه به حضرت رسيد، بى‌اندازه متأثر شد. پس حضرت امر فرمود کشتگان را جمع کردند و نماز خواند و دفن نمود و در نماز حمزه، هفتاد تکبير پيغمبر گفت.