اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قُل مَن کان‌َ فِي الضَّلالَةِ فَليَمدُد لَه‌ُ الرَّحمن‌ُ مَدًّا حَتّي إِذا رَأَوا ما يُوعَدُون‌َ إِمَّا العَذاب‌َ وَ إِمَّا السّاعَةَ فَسَيَعلَمُون‌َ مَن هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضعَف‌ُ جُنداً (75)
بگو اي رسول محترم کسي که بوده باشد در ضلالت و گمراهي، خداوند رحمن در عمر و مال و جاه و ثروت او را کشش ميدهد، يعني زياد ميفرمايد، کشش دادني.
مکرر بيان شده که اينکه ثروت و زخارف دنيوي که کفار و فجار و ظلمه دارند و بسيار خوشحال و خشنود هستند بآنها، بلاي بزرگي است بر آنها که هر قدر بتوانند ظلم و تعدي به ضعفاء روا دارند و فسق و فجور و طغيان و تعدّي و تجاوز کنند و بار گناه خود را سنگين کنند لکن بالاخره با هزار حسرت مي‌گذارند و مي‌روند يا ببلاهاي سخت گرفتار مي‌شوند، يا از دست آنها مي‌رود و به نکبتهاي آن دچار مي‌شوند، يا بهلاکت و عذاب دچار مي‌شوند.
قُل مَن کان‌َ فِي الضَّلالَةِ ضلالت بمعني گمراهي و سير در سبل شيطاني است و راه کج است اعم از کفر و شرک و عناد و خلاف و فسق و فجور و ترک واجبات و اشاعه
جلد 12 - صفحه 476
فحشاء و بي‌عفتي و بي‌حيايي و طغيان و سرکشي. فَليَمدُد لَه‌ُ الرَّحمن‌ُ مَدًّا پس اينکه چهار روزه دنيا را خداوند بآنها مهلت ميدهد و حکمت مهلت خدايي اموري است.
1- هر مقدار به‌توانند در اعمال زشت خود ادامه دهند و عذاب خود را زياد کنند.
2- شايد در آخر عمر پشيمان شوند و موفق بايمان و اعمال صالحه گردند.
3- شايد در نسل آنها و لو بصد واسطه مؤمن صالحي پيدا شود و اگر هيچ از اينها نباشد بعذاب دنيوي يا بدست مسلمين يا بالقاء خلاف در بين خود هلاک مي‌شوند.
لطف حق با تو مداراها کند || چون که از حد بگذرد رسوا کند
خيال ميکنند که اينکه مال و منال خير است غافل از اينکه دنيا و نفس امّاره و شيطان سه دشمن بزرگي هستند دنيا جلوه ميدهد نفس امّاره مايل مي‌شود شيطان راه نشان ميدهد.
حَتّي إِذا رَأَوا ما يُوعَدُون‌َ إِمَّا العَذاب‌َ وَ إِمَّا السّاعَةَ فَسَيَعلَمُون‌َ مَن هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضعَف‌ُ جُنداً تا زماني که مشاهده کنند آنچه را که بآنها وعده داده شده، يا عذاب و بلا- هاي مهلکه، و يا ساعت قيامت پس زود باشد بدانند کي است او بدترين از حيث مکان و ضعيف‌ترين از حيث لشکري و عده و عده و اعوان و انصار حَتّي إِذا رَأَوا ما يُوعَدُون‌َ که خداوند در آيات بسيار براي کفار و مشرکين و ارباب ضلالت از بليّات دنيوي و مضرات آن و از عقوبات اخروي و عذاب‌هاي آن. إِمَّا العَذاب‌َ مراد عذاب دنيوي است که بر امم سابقه نازل شد و آنها را هلاک کرد، بلکه جميع مصائب که بآنها متوجه مي‌شود اثر اعمال آنها است که ميفرمايد:
وَ ما أَصابَکُم مِن مُصِيبَةٍ فَبِما کَسَبَت أَيدِيکُم شوري آيه 29. وَ إِمَّا السّاعَةَ
جلد 12 - صفحه 477
پس از آنکه زنده شوند و وارد صحراي قيامت شوند و مشاهده احوال قيامت را نمايند که يکي از اسماء قيامت ساعت است. فَسَيَعلَمُون‌َ مي‌فهمند و درک ميکنند که اينکه اموال و اينکه عده و عده بقدر خردلي براي آنها نفع ندارد که ميفرمايد:
يَوم‌َ لا يَنفَع‌ُ مال‌ٌ وَ لا بَنُون‌َ شعراء آيه 88. مَن هُوَ شَرٌّ مَکاناً جاي مؤمنين را در بهشت مشاهده ميکنند و جاي خود را در جهنم، و هم چنين در بليات مهلکه دنيا که خداوند نجات ميدهد مؤمنين را و هلاک مي‌کند کفار را که در بسياري از آيات بيان فرموده.
وَ أَضعَف‌ُ جُنداً که مؤمنين با هم رءوف و مهربان و کفار يک نفر ياور و صديق ندارد. ليس له ناصر و لا معين.