تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى «7»
بعد احاطه علميه خود را بيان فرمايد:
وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ: و اگر آشکار سازى ذکر خداى تعالى را. فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى: پس بدرستى که ذات سبحانى مى‌داند نهانى و آنچه مخفى‌تر است.
تبصره: علما را در فرق ميان سرّ و اخفى اقوالى است از جمله:
1- ابن عباس گفته: «سر» آنست که با کسى گويند به پنهانى، و اخفى آنکه در دل خود نهان دارند.
2- سعيد بن جبير گفته: «سر» در موجودات و «اخفى» در معدودات، يعنى خداى تعالى عالم است به جميع موجودات و معدومات. «3» 3- سرّ، آنکه احداث کنى در نفس، و «اخفى» آنچه خواهى که احداث
«1» نور الثقلين، ج 3، ص 271، روايت 29.
«2» تفسير برهان، ج 3، ص 33.
«3» تفسير منهج الصادقين ج 5 ص 469.
جلد 8 - صفحه 244
نمائى در ثانى الحال.
4- سرّ، آنچه مستور سازند از مردمان، و اخفى وسوسه صدور.
5- در معانى الاخبار از حضرت صادق عليه السلام: السرّ ما اکننته فى نفسک و اخفى ما خطر ببالک ثمّ انسيته، «1» فرمود: سر آنچه پنهان کنى در نفس خود، و اخفى آنچه خطور کند به قلب بعد فراموش کنى آن را.
حضرت امير المؤمنين عليه السلام در ذيل خطبه‌اى فرمايد: عالم السّرّ من ضماير المضمرين و نجوى المتخافتين و خواطر رجم الظّنون و عقد عزيمات اليقين و مسارق ايماض الجفون و ما ضمنته اکنان القلوب و غيابات الغيوب و ما اصغت لاستراقه مصائخ الاسماع و مصائف الذّرّ و مشاتى الهوام و رجع الحنين من المولّهات و همس الأقدام و منفسح الثّمرة من ولائج علف الأکمام.
دانا است به راز دلهاى صاحبان ضمير، و نجواى راز گويندگان، و خواطرى که سبقت نمايند به آن گمانها، و عقد قصدهاى يقين، و نظرهاى خفيه چشمها وقت نگريستن، و آنچه در برگرفته پرده‌هاى قلبها و حجابهاى غيبها، و آنچه بشنود به گوش فراداشتن مواضع سوراخهاى گوشها، و جامه‌هاى جنبندگان در زمستان و تابستان، و آواز ناله از مادر جداشدگان، و صداى نهان قدمها، و جاى روئيدن ميوه‌ها از داخل و باطن غلافها، و مکان پنهان شدن وحشيها از غارهاى کوهها و دره‌ها، و وضع پنهان شدن پشه‌ها در ميان ساقه‌هاى درختان و پوستهاى آنها، و از مکان رستن برگها از شاخه‌ها، و محل فرود آمدن نطفه از مجارى صلبها، و از برآمدن ابرها و بهم پيوستن آنها، و ريزان شدن قطره‌ها از ابرها .. «2»