تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّکَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَ قِثَّائِها وَ فُومِها وَ عَدَسِها وَ بَصَلِها قالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ ما سَأَلْتُمْ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا يَکْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا يَعْتَدُونَ (61)
چون خداى تعالى اعطاء فرمود به بنى اسرائيل منّ و سلوا و چشمه‌هاى آب را؛ ايشان به عوض سپاسدارى و شکرگزارى، کفران نموده طلب نمودند چيزهاى پست و اخسّ اطعمه را؛ چنانچه فرمايد:
وَ إِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى: و ياد بياوريد زمانى را که گفتيد به موسى: لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ: هرگز صبر نتوانيم کرد بر يک طعام. چون منّ و سلوا را داخل درهم و مخلوط مى‌نمودند، لذا يک طعام گفتند. فَادْعُ لَنا رَبَّکَ: پس بخوان براى ما پروردگارت را، يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ: تا بيرون آورد و موجود سازد براى ما بعض آنچه روياند زمين، مِنْ بَقْلِها وَ قِثَّائِها وَ فُومِها وَ عَدَسِها وَ بَصَلِها: از سبزى آن و تره و خيار و عدس و پياز آن.
چون اين استدعا را نمودند از موسى، قالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى:
فرمود موسى (يا حق تعالى بعد از خواستن موسى فرمود) از روى انکار و تعجب: آيا عوض و بدل مى‌کنيد چيزى را که به حسب واقع پست و فروتر است، بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ: به آن چيزى که در حقيقت بهتر و نيکوتر باشد؟ و اين استبدال اعلى است به أدنى که ترنجبين و گوشت مرغ که در لذت و نفع و عدم حاجت به سعى آن بهتر است از چيزهاى مذکوره که شما طالب باشيد. گذشته از اين، آن عطاى الهى است و به درجات اشرف و افضل باشد از خواست بنده. اهْبِطُوا مِصْراً: فرود آئيد و نزول کنيد به شهر مصر که شهر فرعون است. فَإِنَّ لَکُمْ ما سَأَلْتُمْ: پس بدرستى که براى شما باشد آنچه خواسته‌ايد از انواع بقولات. وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ: و زده شد، يعنى لازم گشت و احاطه کرده شد بر جماعت يهود خوارى و
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 161
بيچارگى به جزيه دادن و فقر، يا بر سبيل حقيقت و يا بر وجه تکلف. به اين معنى که هر چه دولتمند باشند، خود را در زىّ محتاجان و بينوايان به خلق نمايند، از ترس آنکه مبادا جزيه را بر آنها مضاعف گردانند. وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ: و سزاوار شدند خشم را از خدا، يعنى محل غضب سبحانى واقع شدند. ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا يَکْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ: اين خوارى و بيچارگى و خشم خدا به سبب آن بود که ايشان کافر شدند به آيات خدا، يعنى به معجزاتى که به حضرت موسى عليه السلام عطا فرموده، که از جمله آن شکافتن دريا و سايه انداختن ابر و عصا و جريان آب از سنگ و نزول منّ و سلوا بود. يا مراد از آيات، کتب منزله انجيل و قرآن و آيات تورات است، مثل آيه رجم و آياتى که متضمّن وصف حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌باشد. وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِ: و سبب ديگر آنکه مى‌کشتند پيغمبران را به غير حق، مانند حضرت يحيى و زکريا- عليهما السلام- و غيره، که در خبر است: طغيان و تعدى آنها به حدى رسيد که در يک بامداد هفتاد پيغمبر را در بازار بکشتند و همان روز در وقت نماز ديگر در همان مکان تره مى‌فروختند.
نکته: اين کشتن آنها به غير حق بود؛ يعنى به زعم آنها چيزى که موجب قتل باشد، از آنها صادر نشده بود؛ بلکه اقدام آنها بر اين امر اتباع هوى و هوس و حب دنيا بود. چنانچه اشاره فرمايد: ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا يَعْتَدُونَ: آن مذلت و مسکنت و غضب الهى براى آن بود که عاصى شدند به فرمان خدا، و بودند که از حد درگذشتند و تجاوز نمودند؛ يعنى فرط عصيان و طغيان آنها سبب شد که کافر شدند به آيات الهى و کشتن انبياى سبحانى؛ زيرا گناهان صغيره سببى است مؤدّى به ارتکاب کبائر. و مقرر باشد که اصرار بر صغاير موجب قساوت قلب، و آن باعث جرئت بر کبائر، و انهماک در آن بالاخره منجر به کفر و شرک خواهد شد.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 162