تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
واذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّکَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَ قِثَّائِها وَ فُومِها وَ عَدَسِها وَ بَصَلِها قالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَکُمْ ما سَأَلْتُمْ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْکَنَةُ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا يَکْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِکَ بِما عَصَوْا وَ کانُوا يَعْتَدُونَ (61)
ترجمه
و چونکه گفتيد اى موسى هرگز صبر نمى‌کنيم بر يک طعام پس بخوان براى ما پروردگار خود را که بيرون آورد از براى ما از آنچه ميروياند زمين از سبزيش و خيارش و سيرش و عدسش و پيازش گفت آيا ميخواهيد مبادله نمائيد آنچه که آن پست‌تر است بآنچه آن بهتر است فرود آئيد در شهرى پس همانا مر شمار است آنچه را خواستيد و لازم شد بر ايشان خوارى و فقر و برگشتند بغضبى از خداوند اين براى آنست که آنها بودند که منکر ميشدند آيات خدا را و ميکشتند پيغمبران را بنا حق اين براى نافرمانى آنها بود و آنکه از حق تجاوز مى‌نمودند..
تفسير
و ياد بياوريد وقتى را که گفتند پيشينيان شما بحضرت موسى که صبر نميکنيم ما بر من و سلوى که بيانش گذشت و خواستند اشياء مذکوره را گفت موسى آيا طلب مينمائيد اشياء پست‌تر را تا بوده باشد براى شما بدل بهتر از آنها فرود آئيد از وادى تيه در شهرى از شهرها مسئول شما اجابت شد ولى وضع شد بر
جلد 1 صفحه 95
آنها حکم جزيه و فقر و مشمول غضب و لعنت الهى شدند و اين عقوبت را براى آن مستوجب شدند که همواره آنها منکر ميشدند معجزات باهرات انبيا و کتب آسمانى را که در آن اوصاف و علائم پيغمبر خاتم ذکر شده بود و ميکشتند انبيا را مانند شعيب و زکريا و يحيى و غير ايشانرا بدون آنکه گناهى از ايشان سر زده باشد و اين براى آن بود که در ابتدا معصيت و تجاوز از حدود الهى کردند کم‌کم قبح معصيت از نظرشان رفت و متجرى شدند و کارشان به اين جا کشيد چنانچه از پيغمبر اکرم روايت شده است که اى بندگان خدا بترسيد از سهل انگارى در معصيت همانا گناهان موجب خذلان صاحبش ميشود و او را بمعصيت بزرگتر مبتلا ميکند تا بتدريج کار بنده را بجائى ميرساند که منکر ولايت وصى و نبوت نبى ميشود و از آنجا تجاوز مينمايد و منکر توحيد ميشود و ملحد ميگردد پس بايد از معاصى صغيره اجتناب نمود تا کار بمعاصى کبيره و کفر و پيغمبر و امام کشى نرسد چنانچه بايد بعبادات کوچک اقدام نمود تا خداوند توفيق نيل بعبادات بزرگ و مقامات عاليه را کرامت فرمايد، و در کافى و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که آنحضرت اين آيه را تلاوت فرمود پس از آن فرمود قسم بخدا نزدند ايشان را بدست‌هاشان و نکشتند ايشان را بشمشيرهاشان ولى شنيدند احاديث ايشانرا و عمل نکردند پس گرفته شدند و کشته شدند بتعدى و معصيت و در مجمع از حضرت باقر (ع) نقل نموده و قمى فرموده که فوم گندم است و بعضى از مفسرين جهت دنو و پستى اشياء مذکور را از من و سلوى ترجيح ترنجبين و گوشت مرغ از جهت لذت و قوت بر اشياء مذکوره دانسته‌اند و جهت بهتر بودن آندو را عدم احتياج بتحصيل و انفعيت در دنيا و دين تصور فرموده‌اند با اينکه بنظر حقير طلب مبادله از بنى اسرائيل بين اشياء مذکوره و من و سلوى نشده است بلکه آنها گفتند ما باين دو اکتفا نمى‌کنيم و اشياء مذکوره را علاوه بر آن دو تقاضا نمودند چون ميخواستند غذاى مرکب و رنگارنگ داشته باشند بنابراين شايد طلب مبادله لازمه تقاضاى آنها بوده و واقع شده است بين قناعت و تعظيم نعمت و رضاى بقسمت و اجر آخرت با انغمار در لذات و حب شهوات و حرمان از مثوبات و هتک حرمات و کم‌کم منجر بقتل انبيا و کفر بآيات شده و نتيجه ذلت و مسکنت روى داده است که اينها مولد از همان اوصاف است و مؤيد اين معنى است ذيل آيه که علت اصلى همه را عصيان و تعدى قرار داده که مناسب با اسراف و حرص است و اللّه اعلم
جلد 1 صفحه 96