تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَ مُوسى (70)
به ملاحظه اين خوارق قاهره، به صداقت و حقيقت کليم اللّه يقين نمودند، لذا تماما يکمرتبه ايمان آوردند:
فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً: پس برو افتادند جادوگران به حالت سجده. بعضى مفسرين نقل نموده‌اند که رئيس سحره به آنها گفت: ما غالب مى‌شديم بر مردم به سحر، و آلات و ادوات ما باقى مى‌ماند اگر ما غالب مى‌شديم؛ پس اگر اين عصاى موسى سحر بود، پس چه شد آلات و ادوات ما. پس استدلال نمودند به تغير احوال اجسام بر صانع عالم قادر و به ظهور آن در دست موسى بر بودن او پيغمبر صادق از جانب خداى تعالى، لا جرم توبه نمودند و ايمان آوردند و بجا آوردند فعلى را که غايت خضوع است، يعنى سجده کردند.
قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَ مُوسى: گفتند ايمان آورديم به پروردگار هارون و موسى. زمخشرى گويد چقدر عجيب است امر ايشان که بتحقيق انداختند ريسمان و چوب خود را براى کفر و جحود، پس از ساعتى انداختند سر خود را به شکر و سجود؛ چقدر عظيم است بين ايندو انداختن «1». و سجده آنها بالاختيار بود نه بالاجبار، و الّا محمود نبودند. اخفش گفته: از سرعت به سجده نمودن کأنه انداختند سر خود را. مروى است که چون به سجده افتادند، حق تعالى بهشت و منازلشان را به آنها نمود. چون منازل خود را ديدند، يکمرتبه متفق الکلمه گفتند:
ايمان آورديم به پروردگار هارون و موسى «2».
تبصره: فخر رازى بيان نموده که چون فرعون دعوى ربوبيت نمود بقوله (أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلى) «3» و ادعاى الهيت کرد که (ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي)، «4» پس
«1» کشاف، زمخشرى، ج 2، ص 440.
«2» منهج الصادقين، ج 6، ص 9.
«3» سوره نازعات، آيه 24.
«4» سوره قصص، آيه 38.
جلد 8 - صفحه 296
سحره هر گاه مى‌گفتند (آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ)* «1» فرعون مى‌گفت اين سحره به من ايمان آوردند نه به غير من. پس به غرض قطع اين تهمت، سحره پروردگار هارون و موسى را اقرار نمودند، و دليل بر اين آنست که هارون را در ذکر مقدم داشتند؛ زيرا فرعون مدعى بود به ربوبيت خود بر موسى به جهت تربيت کردن او را بقوله (الم نربّک فيها وليدا) براى رفع ايهامات فرعون، لا جرم هارون را مقدم نمودند. يا چون سحره مشاهده نمودند که بارى تعالى هارون و موسى را به چنين معجزات عظيمه و درجات رفيعه مخصوص گردانيده، لا جرم ربّ هارون و موسى گفته باشند «2».
نکته ادبيه: قوله تعالى (لا تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلى) مشتمل است بر انواع مبالغه: 1- ذکر کلمه تأکيد که «انّ» باشد. 2- تکرير ضمير. 3- «ال» تعريف. 4- لفظ «علوّ» که مراد از آن غلبه ظاهره باشد.