اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
جَنّات‌ُ عَدن‌ٍ تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ خالِدِين‌َ فِيها وَ ذلِک‌َ جَزاءُ مَن تَزَکّي (76)
آن درجات اعلي در جنّات عدن است که جاري ميشود از پاي قصرهاي آنها نهرهايي و هميشه در آن جنّات مخلّد و باقي هستند و اينست جزاء کسي که تزکيه نفس کرده باشد.
(جَنّات‌ُ عَدن‌ٍ) جنّت بمعني بستان است که از کثرت اشجار سربهم آورده که تمام صفحه زمين را سايه انداخته، عدن بمعني اقامه است و لذا جواهرات و فلزات را معادن ميگويند:
و در حديث دارد
(النّاس معادن کمعادن الذهب و الفضّة)
و جنّات عدن يکي از جنّات ثمانيه است.
(تَجرِي مِن تَحتِهَا الأَنهارُ) يعني از پاي قصرها، چنانچه فرعون گفت:
(هذِه‌ِ الأَنهارُ تَجرِي مِن تَحتِي) و انهار بهشت بسيار است کوثر سلسبيل أنهار من عسل مصفّي و أنهار من لبن لم يتغيّر طعمه و أنهار من خمر لذّة للشاربين و أنهار من ماء غير آسن رزقنا اللّه و ايّاکم بحمد و آله صلي اللّه عليهم.
(خالِدِين‌َ فِيها) مسئله خلود از ضروريات دين و نصوص قرآني و اخبار متواتره است.
شخصي بود از فلاسفه منکر خلود بود و استدلال ميکرد باين آيه شريفه در سوره هود آيه 109 و 110 در حق‌ّ اهل نار و اهل جنّت (خالِدِين‌َ فِيها ما دامَت‌ِ السَّماوات‌ُ وَ الأَرض‌ُ إِلّا ما شاءَ رَبُّک‌َ) و مدّعي بود که اينکه آيه مقيّد مطلقات است که در ساير آيات است، لکن غافل از اينکه بود که تصريحاتي در قرآن هست بر دوام خلود که قابل تقييد نيست بعلاوه مثبتين تنافي ندارند تا احتياج بتقييد داشته باشد.
و ثالثا کلمه ما دامت السموات و الارض کنايه از دوام است.
جلد 13 - صفحه 68
(وَ ذلِک‌َ جَزاءُ مَن تَزَکّي) تزکيه مراتبي و اقسامي دارد، تزکيه روح از عقايد فاسده و مذاهب باطله، تزکيه نفس از اخلاق رذيله و صفات خبيثه، تزکيه فعل از اعمال سيّئه و معاصي الهيّه، تزکيه بدن از احداث و اخباث، تزکيه لباس از انجاس و بالجمله تمام اعضاء و جوارح بايد مزکّي باشد.