تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لا تَخافُ دَرَکاً وَ لا تَخْشى (77) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ ما غَشِيَهُمْ (78) وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ ما هَدى (79) يا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناکُمْ مِنْ عَدُوِّکُمْ وَ واعَدْناکُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَ نَزَّلْنا عَلَيْکُمُ الْمَنَّ وَ السَّلْوى (80) کُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناکُمْ وَ لا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْکُمْ غَضَبِي وَ مَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى (81)
وَ إِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى (82) وَ ما أَعْجَلَکَ عَنْ قَوْمِکَ يا مُوسى (83) قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَ عَجِلْتُ إِلَيْکَ رَبِّ لِتَرْضى (84) قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (85) فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يا قَوْمِ أَ لَمْ يَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطالَ عَلَيْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (86)
ترجمه
- و بتحقيق وحى نموديم بموسى که سير ده در شب بندگان مرا
جلد 3 صفحه 517
پس بزن براى ايشان براهى در دريا خشک در حاليکه نه بيم داشته باشى از رسيدن دشمن و نه بترسى
پس رفتند از پى ايشان فرعون با لشگرهايش پس فرو گرفت آنها را از دريا آنچه فرو گرفت آنها را
و گمراه کرد فرعون قوم خود را و هدايت نکرد
اى بنى اسرائيل بتحقيق نجات داديم شما را از دشمنانتان و مواعده نموديم با شما طرف راست کوه طور را و نازل کرديم بر شما ترنجبين و مرغ بريان را
بخوريد از پاکيزه‌هاى آنچه روزى کرديم شما را و تعدّى مکنيد در آن پس فرود آيد بر شما غضب من و کسيکه فرود آيد بر او غضب من پس بتحقيق هلاک شده است
و همانا من هر آينه آمرزنده‌ام کسى را که توبه کند و بگرود و بجا آورد کار شايسته را پس هدايت يابد
و چه چيز بشتاب انداخت تو را در پيشروى از قومت ايموسى
گفت ايشان آنگروهند که در دنبال منند و شتاب نمودم بسوى تو پروردگارا تا خشنود شوى
گفت پس همانا ما بتحقيق آزمايش نموديم قوم تو را بعد از تو و گمراه کرد آنها را سامرى
پس برگشت موسى بسوى قوم خود غضبناک متأسف
گفت اى قوم آيا وعده نداد بشما پروردگار شما وعده خوبى آيا پس طول کشيد بر شما آنزمان يا خواستيد که فرود آيد بر شما غضبى از پروردگارتان پس تخلّف نموديد از وعده من.
تفسير
- پس از اتمام حجّت بر فرعون و فرعونيان بظهور معجزات باهرات بدست حضرت موسى و استنکاف آنها از قبول خداوند بحضرت موسى وحى فرمود که شبى بنى اسرائيل را از مصر کوچ دهد و چون بدريا رسد عصاى خود را بدريا زند با توسل بمحمّد و آل او چنانچه در سوره بقره در ذيل آيه و اذ فرقنا بکم البحر مفصلا بيان شد و قرار دهد براى آنها در دريا راهى خشک با آنکه ايمن باشد از آنکه دشمن ايشانرا درک کند و بآنها برسد و نترسد از آنکه آب ايشانرا فرو گيرد و غرق نمايد و چون آنحضرت بدستور الهى عمل فرمود و بسلامت از دريا عبور نمودند و فرعون و فرعونيان در تعقيب ايشان بر آمدند آب دريا آنها را فرو گرفت بطوريکه در محلّ مذکور شرح آنگذشت و بنى اسرائيل آنرا مشاهده نمودند و از حقيقت و سرّ آن کسى آگاه نبود جز خدا و اينکه فرموده پس فرو گرفت آنها را از دريا آنچه فروگرفت بطور ابهام براى عظمت امر و اشاره بشهرت واقعه و ايجاز در کلام و مبالغه در آن است و فرعون با آنکه مدّعى بود که قوم خود را
جلد 3 صفحه 518
هدايت بسبيل رشاد ميکند گمراه کرد آنها را و باز داشت از هدايت و بعد از اين فتح و فيروزى خداوند در ضمن وحى بحضرت موسى بنى اسرائيل را مخاطب قرار داده ميفرمايد و ظاهرا احتياج باضمار قول يا صرف خطاب به بنى اسرائيل زمان پيغمبر ما صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که در صافى فرموده ندارد چون مستفاد از وحى است باين تقريب که بتحقيق نجات داديم ما شما را از چنگ دشمن قوى مانند فرعون و قومش و مواعده نموديم با شما بتوسط پيغمبرتان موسى عليه السّلام براى مناجات و انزال تورية که در جانب راست کوه طور حاضر شويد و فرستاديم براى ارتزاق شما در وادى تيه ترنجبين و مرغ سمانى بريان شده را از آسمان بتفصيلى که در سوره بقره ذکر شد و گفتيم بخوريد از روزى حلال پاکيزه لذيذى که ببهترين وجه ما براى شما از آسمان نازل نموديم ولى در اداء شکر آن کوتاهى نکنيد و از حدّ اعتدال در صرف تجاوز باسراف و تبذير ننمائيد و از مستحق احيانا دريغ نداريد که در صورت تخلّف مستحق عقوبت و نزول عذاب من خواهيد شد و کسيکه مستحق نزول عذاب من شود و مشمول آن گردد بتحقيق در پستى افتاده و بهلاکت رسيده در توحيد از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد از غضب در اين آيه عقاب است چون خداوند از حالى بحالى منتقل نميشود و تغيير در ذات او روى نميدهد و همانا من آمرزنده‌ام کسى را که توبه کند از شرک و ايمان آورد بآنچه واجب است ايمان بآن و بجا آورد کارهائى را که بايد بجا آورد پس هدايت شود و راه يابد بولايت ائمه اطهار عليهم السلام که جمعا چهار شرطند براى مغفرت، توبه و ايمان و عمل صالح و معرفت امام که شرط قبول اعمال است و باين معنى اخبار کثيره از پيغمبر اکرم و ائمه هدى در کتب معتبره نقل شده ولى بعضى از مفسّرين ثمّ اهتدى را بمعناى لزوم و استمرار بر ايمان تا وقت موت و بعضى عدم تشکيک در آن و بعضى اخذ بسنّت و ترک بدعت دانسته‌اند و خلاف ظاهر بودن همه ظاهر است و مواعده خدا با بنى اسرائيل بتوسط حضرت موسى که قبلا ذکر شد آن بود که آنحضرت با بزرگان بنى اسرائيل متّفقا بطور بيايند ولى چون نزديک بکوه شدند حضرت موسى از شوق چند قدمى از آنها جلو افتاد و خداوند باو فرمود چه موجب شد که عجله کردى و از قومت جلو افتادى اى موسى او در جواب عرض کرد که آنها در عقب منند و اين
جلد 3 صفحه 519
چند قدم که من جلو افتادم براى شوق بخدمت و تعجيل در اطاعت امر تو بود که موجب خوشنودى تو گردد و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که حضرت موسى نخورد و نياشاميد و نخوابيد و بچيزى از اين قبيل ميل نکرد در رفتن بميقات و برگشتن از آن مدّت چهل روز براى اشتياق بپروردگار خود و در مدّت غيبت حضرت موسى سامرى بتفصيلى که در سوره بقره ذيل آيه و إذ واعدنا موسى گذشت بنى اسرائيل را گمراه نمود و خداوند بآنحضرت اعلام فرمود که ما امتحان نموديم قوم تو را و مبتلا کرديم بعبادت گوساله بعد از بيرون آمدن تو از ميان آنها تا معلوم شود مخلص از منافق و مطيع از عاصى براى خلق و ممتاز گردند از يکديگر در خارج بعلم و معرفت و جهل و ضلالت و حضرت موسى بعد از موعد مقرّر بلا فاصله با الواح تورية مراجعت فرمود نزد بنى اسرائيل با کمال خشم و غضب و اندوه و تأسف از حال قوم که چرا بايد مرتکب چنين امر قبيحى شوند و بآنها فرمود آيا وعده نفرمود خداوند بشما وعده خوبى که دادن تورية باشد که در آن نور و هدايت بود براى شما و مرحمت فرمود مگر زمان مفارقت من از شما بطول انجاميد که از موعد مقرّر تجاوز شده باشد و باين سبب گوساله را عبادت کرديد يا آنکه خواستيد مشمول غضب الهى شويد براى اين امر شنيع لذا از وعده‌اى که بمن داديد در حين مفارقت که آنمدت از استقامت و ثبات در دين و اطاعت هارون در بيان اوامر و نواهى الهيّه تخلّف ننمائيد تخلف کرديد و در کلام اشاره است بآنکه وجهى براى اين عمل شما نبود جز آنکه عمدا خواستيد خودتان را مستحق عقوبت الهيّه نمائيد و اين کاشف از نهايت جهل و سفاهت است.
جلد 3 صفحه 520