تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَکَ بِمَلْکِنا وَ لکِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَکَذلِکَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (87) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُکُمْ وَ إِلهُ مُوسى‌ فَنَسِيَ (88) أَ فَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَ لا يَمْلِکُ لَهُمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً (89) وَ لَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَ إِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَ أَطِيعُوا أَمْرِي (90) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاکِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى‌ (91) قالَ يا هارُونُ ما مَنَعَکَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (92) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَ فَعَصَيْتَ أَمْرِي (93) قالَ يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (94) قالَ فَما خَطْبُکَ يا سامِرِيُّ (95) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَ کَذلِکَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (96) ترجمه‌ گفتند تخلّف نکرديم وعده ترا باختيارمان ولى ما بار کرده شديم ببارهاى گران از زيور قوم پس انداختيم آنها را پس همچنين انداخت سامرى‌ پس بيرون آورد براى آنها گوساله‌اى، کالبدى که بود مر او را بانگ گوساله پس گفتند اين است خداى شما و خداى موسى پس فراموش کرد آيا پس نمى‌بينند آنکه بر نميگرداند بسوى آنها سخنى را و مالک نميباشد براى آنها زيانى و نه سودى را و بتحقيق گفت مر ايشانرا هارون از پيش اى قوم جز اين نيست که امتحان شديد بآن و همانا پروردگار شما خداى بخشنده است پس پيروى کنيد مرا و اطاعت نمائيد فرمان مرا گفتند هميشه خواهيم بود بر او مقيمان تا بر گردد بسوى ما موسى‌ گفت اى هارون چه باز داشت تو را وقتى که ديدى آنها را که گمراه شدند از آنکه متابعت کنى مرا آيا بيرون رفتى از فرمان من‌ گفت اى پسر مادر من مگير محاسنم و نه سرم را همانا من ترسيدم که بگوئى جدائى افکندى ميان بنى اسرائيل و مراقبت نکردى سخن مرا گفت پس چيست اين کار بزرگ تو اى سامرى‌ گفت بينا شدم بچيزى که بينا نشدند بآن پس گرفتم مشتى از جاى پاى آن فرستاده پس انداختم آنرا و اين چنين کارى را خوب جلوه داد براى من نفسم. تفسير پس از آنکه حضرت موسى بقوم اعتراض فرمود بتقريب مذکور در آيات سابقه آنها در مقام معذرت خواهى عرضه داشتند ما باختيار تام و ميل طبيعى خودمان تخلّف از عهدى که با شما کرده بوديم ننموديم ولى سامرى ما را فريب داد و بار گرانى بدوش ما گذارد که زيور و زينتهاى طلاى قبطيانرا که عاريه نموده بوديم و در وقت بيرون آمدن از مصر براى آنکه متوجّه بعزم حرکت ما نشوند مسترد ننموديم در کوره آتش افروخته او انداختيم يا باز يورهائى که از آنها آب دريا بيرون انداخته بود اين معامله را کرديم براى آنکه از گناه تصرف در آنها فارغ شويم و خود سامرى هم آنچه از آن زيورها داشت در آن گود ريخت پس از مجموع آنها گوساله‌اى که عبارت از کالبد و جسدى بود داراى صوتى مانند صوت گوساله بيرون آورد براى قوم پس او و کسانيکه بدوا باو گرويده بودند گفتند اين گوساله خداى شما و خداى موسى است و آنهم بصوت خود تصديق مينمود و گفتند موسى فراموش کرد که خدا اينجا است يا گم کرد راه وصول بحقّ‌ جلد 3 صفحه 521 را و بطلب او در کوه طور توقف نمود و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه سامرى فراموش کرد عهد ايمان بخدا و پيغمبر او را و بنابراين جمله فنسى کلام مستقلى است از خداوند و بنابر قول اوّل جزء مقاله سامرى و اصحاب او است لذا خداوند در مقام ردّ آنها فرموده آيا نمى‌بينند که اگر از آن گوساله سؤالى نمايند جواب نميدهد و نميتواند بآنها ضررى و نفعى برساند و تفصيل اين واقعه در سوره بقره ذيل آيه و إذ واعدنا موسى گذشت و از سعيد بن جبير نقل شده که سامرى از اهل کرمان بوده و در بنى اسرائيل نفوذ کلمه داشته و بعضى گفته‌اند از خود آنها بوده ولى نفاق داشته و بعضى گفته‌اند قبلا در بلدى بوده که اهل آن گاو پرست بودند و محبت آن در دل او جاى داشته لذا مرتکب اين امر شنيع شده در هر حال حضرت هارون قبل از مراجعت موسى عليه السّلام از کوه طور قوم را موعظه و نصيحت فرموده بود باين تقريب که اى قوم من اين امتحان و ابتلائى است از جانب خداوند بسبب گوساله که از شما شده گول سامرى و اتباع او را نخوريد و گوساله را پرستش ننمائيد خداوند و پروردگار شما همان خداى يکتاى بخشنده مهربان است که حضرت موسى بشما معرفى کرده و چنانچه عهد کرديد در غيبت برادرم اطاعت و متابعت از من نمائيد ثابت و راسخ باشيد و دين حق را از دست ندهيد آنها در جواب گفتند ما دست از عبادت گوساله بر نميداريم تا موسى بسوى ما مراجعت نمايد و قمّى ره فرموده آنها اراده نمودند هرون را بکشند و او فرار کرد و قوم بکار خود ادامه دادند تا مدّت ميقات که چهل شب بود بپايان رسيد و چون روز دهم ذو الحجّه شد خداوند الواح تورية را بموسى عليه السّلام عطا فرمود و باو وحى شد که ما قوم تو را در فتنه انداختيم و سامرى آنها را گمراه کرد و گوساله پرست شدند و آن صداى گوساله کرد حضرت موسى عرض کرد پروردگارا گوساله را سامرى ساخت صدا را که باو داد فرمود من دادم چون ديدم پشت بمن کردند و رو باو آوردند خواستم فتنه آنها را افزون کنم پس موسى عليه السّلام مراجعت نمود و هرون را مورد عتاب قرار داد و فرمود چه چيز باز داشت تو را چون ديدى قوم گمراه شدند بعبادت گوساله از آنکه متابعت کنى مرا در غضب براى خدا و مقاتله با اهل کفر و ارتداد يا چرا دنبال من نيامدى و مرا از اين واقعه خبردار ننمودى و در هر حال کلمه لا در ألّا زائده است آيا نافرمانى مرا جلد 3 صفحه 522 نمودى که گفتم متعصّب در دين و مجاهد در راه حق باش و قمّى ره فرموده که آنحضرت در اين حال چنان خشمگين شد که الواح تورية را انداخت و ريش و سر برادر را گرفت و بجانب خود کشيد و کلام مذکور را فرمود و هرون براى تحريک حس عطوفت و مهربانى آنحضرت متذکر نسبت خود شد و عرضه داشت اى پسر مادر من ريش و سر مرا مگير من ترسيدم که تو بفرمائى چرا جدائى و تفرقه انداختى ميان بنى اسرائيل چون اگر ميخواستم با آنها جنگ کنم يا از آنها کناره‌گيرى نمايم لابد يک دسته با من بودند و يکدسته بر من و قهرا دو دستگى و اختلاف روى ميداد ميان آنها و اگر ميخواستم بشما ملحق شوم و واقعه را عرضه بدارم ترسيدم بگوئى چرا از دستور من که تو را خليفه قرار دادم و گفتم مشغول باصلاح امور آنها باش تخلّف نمودى چون اصلاح موقوف بود بآنکه در ميانشان باشم و نصيحت و دلالت نمايم و بمدارا رفتار کنم تا شما مراجعت نمائيد و تصميم خودتان را در باره آنها اتخاذ فرمائيد و در علل از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون پرسيدند از آنحضرت که چرا موسى عليه السّلام سر و ريش برادرش را گرفت و بجانب خود کشيد با آنکه او تقصيرى نکرده بود جواب فرمود براى آنکه او مفارقت از قوم نکرد و ملحق بموسى عليه السّلام نشد ولى اگر از آنها جدا شده بود عذاب نازل ميشد حقير عرض ميکنم شايد مقصود اين باشد که آنها مستحق عذاب بودند و نبايد مورد ترحّم شوند و حضرت موسى بالطّبع غيور و هارون مترحّم بود پس حضرت موسى روى بسامرى نمود و شديدا او را مورد عتاب قرار داد که اين چه کارى بود کردى و چه وادار کرد تو را باين امر شنيع او گفت آنروز که خداوند فرعون و فرعونيان را غرق نمود من در مقدّمه لشگر شما بودم و ديدم و متوجّه شدم که هر جا مرکوب جبرئيل پا ميگذارد زمين در زير پاى او حرکت ميکند و کسى متوجّه باين امر نبود من مشتى از خاک زير پاى او برداشتم و نگهداشتم و در جوف گوساله ريختم او زنده شد و صدا کرد و اين عمل را نفس امّاره بسوء من در نظرم جلوه داد که خوب کارى است و هنرمندى مرا نزد قوم آشکار ميکند و مرتکب شدم و شرح اين قضايا قبلا در سوره بقره و اعراف گذشته است و گفته‌اند تشدّد موسى عليه السّلام بهارون براى تنبه قوم بخطاء خودشان بود و الا او ميدانست که ساحت هارون منزّه از تقصير است‌ جلد 3 صفحه 523 و کاملا بوظيفه خود عمل نموده است ..