تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (129)
وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ: و براى خداى تعالى است ملکيت و مالکيت آنچه در آسمانها، وَ ما فِي الْأَرْضِ: و آنچه در زمين‌هاست، يعنى خالق و مالک علويات و سفليات، ذات يگانه الهى است، پس تمام امور در حيطه تصرف او باشد. يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ: مى‌آمرزد با توبه از روى عدل، و بدون آن بر سبيل فضل، هر که را که خواهد از آنها که به دايره اسلام و ايمان درآمده و اطاعت نموده باشد. وَ يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ: و عذاب فرمايد به استحقاق، هر که را خواهد از آنها که بر کفر بميرند، يا عذاب فرمايد معصيت کاران مؤمنان را قبل از توبه به عدل، چنانچه ابن عبّاس بيان نموده: مى‌آمرزد مر کسى را که توبه نمايد، و عذاب نمايد آن را که توبه نکرده باشد. وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ: و خداى تعالى بسيار بسيار آمرزنده است بندگان خود را چون ايمان آرند، مهربان است بر ايشان که تعجيل عقوبت نفرمايد.
تنبيه: ابهام امر در مغفرت و تعذيب و تصريح ننمودن، به جهت آنست که مکلف، دائما بين خوف و رجا باشد که مأمون از عذاب و مأيوس از رحمت واسعه الهى نگردد، زيرا امن از عذاب سبحانى، خسران، و يأس از رحمت
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 238
رحمانى، کفران است. در کتاب کافى از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود:
لا يکون المؤمن مؤمنا حتّى يکون خائفا راجيا و لا يکون خائفا راجيا حتّى يکون عاملا لما يخاف و يرجو «1». يعنى نمى‌باشد مؤمن به حقيقت مؤمن، تا اينکه بوده باشد ترسان و اميدوار، و نمى‌باشد ترسان و اميدوار تا آنکه عمل نمايد به مقتضاى آنچه مى‌ترسد و آنچه اميدوار است، يعنى عمل به طاعت و پرهيز از معصيت.
تبصره: رفع شبهه: اگر گويند بنا به فرمايش خداى تعالى: وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ کُلَّ شَيْ‌ءٍ «2» و حديث شريف: سبقت رحمتى غضبى «3». هرگاه رحمت الهى واسع و سبقت بر غضب داشته باشد، چگونه عذاب فرمايد؟
جواب آنکه اولا: رحمت الهى غالب بر حکمت نيست، بلکه حکمت منع رحمت نمايد، زيرا رحمت سبحانى که احسان و افاضه فيض است، قابليّت محل را شرط است و از قواعد مسلمه است؛ چنانچه منع فيض از فيّاض مطلق قبيح است، همچنين اعطاء فيض در غير محل، قبيح است. پس اگر کافر را رحمت فرمايد، وضع شى‌ء باشد در غير محل، و از عديل حکيم صدور آن محال است. لذا موضع رحمت را ثواب، و محل نقمت را عذاب فرمايد، و در دعاى شريف است: و ايقنت انّک انت ارحم الرّاحمين فى موضع العفو و الرّحمة و اشدّ المعاقبين فى موضع النّکال و النّقمة «4».
ثانيا- عذاب کفار بالاستحقاق است، زيرا به سوء اختيار خود کفر را بر ايمان و عذاب را بر ثواب و جحيم را بر نعيم اختيار کردند، بر کسى بحثى
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب الخوف و الرجاء، صفحه 71، حديث 11
«2» سوره اعراف، آيه 156
«3» دعاى جوشن کبير، فراز نوزدهم: يأمن سبقت رحمته غضبه. بحار الانوار، جلد 13، صفحه 342، فرازى از روايت 18
«4» فرازى از دعاى افتتاح
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 239
نيست. «خود کرده را تدبير چيست؟».