تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يا قَوْمِ أَ لَمْ يَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً أَ فَطالَ عَلَيْکُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (86)
فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ: پس برگشت موسى به سوى قوم خود از ميقاتگاه.
غَضْبانَ أَسِفاً: خشمناک بر ايشان و اندوهناک از عملشان که گوساله پرستى بود. چون خداى تعالى به موسى کليم خبر داد که قوم تو بعد از بيرون آمدن تو گوساله‌پرست شدند، موسى عليه السلام بازگشت از مناجات بعد از چهل روز و الواح تورات را آورد، و آن کيفيت را مشاهده نمود خشمناک و اندوهناک گفت: يا حسرتنا بر آنکه مبادا تدارک اين امر ممکن نباشد و ايشان از کفر برنگردند و بهمان حالت باقيمانند. و غضب حضرت موسى به جهت آن بود که ايشان با آنهمه انعام و احسان سبحانى، ناسپاسى و حق‌ناشناسى نموده کافر شدند.
تبصره: آيه شريفه «وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ» دال است بر بطلان قول جبريه، زيرا گمراهى را اسناد به سامرى داده، و هر گاه ذات بارى تعالى سبب گمراهى ايشان بودى هر آينه فعل سامرى را در آن بالضروره تأثيرى نبود و فرمايش «وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ» باطل و لغو و نسبت دادن به او بى‌جا بودى (تعالى اللّه عن ذلک علوا کبيرا). و ايضا غضب و تأسف حضرت موسى نيز برهانى است که گمراه شدن آنان به اختيار خود بوده که مستوجب خشم و غضب گرديد، و الا بيجا و مذموم بودى و حال آنکه بجا و ممدوح گشتى.
خلاصه موسى عليه السلام به ميان قوم رسيد و بانگ خروش از آنها شنيد که اطراف گوساله دف مى‌زدند و رقص مى‌نمودند، عتاب آغاز کرده از روى
جلد 8 - صفحه 311
ملامت و توبيخ: قالَ يا قَوْمِ: گفت اى قوم من. أَ لَمْ يَعِدْکُمْ رَبُّکُمْ وَعْداً حَسَناً: آيا وعده نفرموده بود شما را پروردگار شما وعده راست که تورات را عطا فرمايد و من با اشراف قوم به طلب آن رفته بودم تا بياورم آن را و ياد گيريد احکام آن را و عمل نمائيد تا مستحق ثواب شويد. نزد جمعى مراد «وَعْداً حَسَناً» آنکه نيکو باشد هم در منافع دين و هم منافع دنيا، اما منافع دين وعده‌اى است به انزال کتاب شريف هدايت کننده به شرايع و احکام و وعده به حصول ثواب عظيم در آخرت. اما منافع دنيا آنکه حق تعالى قبل از هلاک فرعون ايشان را وعده فرموده بود که زمين و ديار به آنها عطا نمايد، بر حسب وعده وفا نمود. نزد بعضى مراد وعده نجات از فرعون و آمدن ايشان به کوه طور و وعده مغفرت تائبين را که متمسک به دين او باشند تا موت.
خلاصه حضرت موسى به گوساله‌پرستان فرمود: أَ فَطالَ عَلَيْکُمُ الْعَهْدُ: آيا پس دراز شد بر شما زمان مفارقت من، و من چهل روز وعده کردم و بهمان وعده باز آمدم. أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْکُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّکُمْ: يا خواستيد فرود آيد بر شما خشمى از جانب پروردگار شما به سبب گوساله‌پرستى و مستوجب عقاب و عذاب الهى شويد به سبب آن. فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي: پس خلاف کرديد وعده‌اى را که با من کرده بوديد از حسن خلافت، که آن ثبات قدم شما باشد بر ايمان و قيام به اوامر و نواهى من و متمسک شدن به طريقه هارون و اطاعت او و عمل به اوامر او تا زمان برگشت من از ميقات.
تنبيه: آيه شريفه «فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي» دلالت دارد صريحا بر آنکه «موعدى» از جانب حضرت موسى با قوم بود، و دو احتمال دارد: يکى آنکه قوم با موسى وعده کرده بودند که با تو ملحق خواهيم شد در ميقات و مخالفت نموده متقاعد شدند؛ ديگر آنکه قوم وعده کرده بودند با موسى که تا مراجعت کنى، ما بر دين و شريعت و تعليم احکام و عمل به آن قائم باشيم و برحسب فرمان تو پيروى هارون نمائيم، لکن آنها عهد و پيمان شکستند، دين موسى را ترک نموده به گوساله‌پرستى مشغول شدند. اين است که موسى عليه السلام از طور مراجعت نمود فرمود: آنچه با من وعده کرديد مخالفت آن نموديد.
جلد 8 - صفحه 312