تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُکُمْ وَ إِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (88)
جلد 8 - صفحه 313
فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً: پس بيرون آورد براى ايشان از آن گوساله جسيم کالبدى بيروح. لَهُ خُوارٌ: براى او بود صداى گوساله.
تبصره: توهم نشود به اينکه احداث صوت گوساله، خارق عادت و از جانب خدا بوده. چنين نيست، زيرا قرآن مجيد نفرموده که گوساله صدا مى‌نمود به صداى حيوانى غير منبعث از وضع صناعى، بلکه فرموده «عِجْلًا جَسَداً»:
گوساله، کالبدى بى‌روح، شنيده مى‌شد از آن صدائى مانند صداى گاو. و اين از ممکنات واقعه و در صناعت بسيار است که نفوذ هوا و فشار و تقطيع آن را بر وضع خاص قرار مى‌دهند که حادث مى‌شود از آن صوت به کيفيت خاصه‌اى، و از شواهد شايعه آنکه صنفى از ساعات مجلسيه وقت تحرک آلات آن، حادث شود از آن صداى گنجشک و خروس و فاخته يا مشابه لفظ «يا کريم». بنابراين ممکن است صنعت گوساله طلائى بر وضعى بوده که به نفوذ باد در منافذ آن، صداى گوساله ظاهر مى‌شد. و ممکن است ظهور صدا به سبب تأثير قبضه خاکى بوده باشد که سامرى از جاى پاى مرکب جبرئيل گرفته بود، و در اين واقعه آن را بکار برد و به نفوذ هوا به جوف گوساله، صداى گوساله آشکار شد.
خلاصه چون گوساله را از قالب بيرون آورد، فَقالُوا هذا إِلهُکُمْ وَ إِلهُ مُوسى: پس گفتند سامرى و تابعان او که مفتون او بودند اين گوساله خداى شما و خداى موسى است. فَنَسِيَ: (تتمه کلام سامرى) پس فراموش کرد موسى خداى خود را و به طلب او به کوه طور رفت. اين را از کفر و جهل و تقليد و محبت به عبادت گوساله گفتند. نزد بعضى کلام الهى است، يعنى پس ترک کرد سامرى عهد موسى را و رها نمود. قول اول به ظاهر آيه اولى باشد.
تنبيه: در جهت گوساله‌پرستى اين وعده با آنکه عقلا بودند، بعضى فرموده‌اند: ممکن است آنها از فرقه حلوليه بوده که اين اعتقاد فاسد را دارا شدند.
و لکن حق آنست که به اغواى شيطان جنى و انسى و سوء اختيار خود طريق حق را ترک نموده، کفر اختيار کردند، و هيچ استبعادى ندارد از شهوات نفسانى و فريب شيطانى، و اين امر بالاتر از بت‌پرستى نخواهد بود چيزى که با دست خود بسازد خداى خود داند. و نيز اين جماعت قبلا محبت گوساله در سراسر آنها
جلد 8 - صفحه 314
سرايت نموده و مايل بودند، چنانچه فرمايد: «وَ أُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ» «1» و بعد از گذشتن از دريا هم تقاضا نمودند از موسى عليه السلام که «اجعل لهم الها کما لهم الهة» «2» و بدين قضيه امتحانيه، محبت قلبى آنها هويدا گرديد.