تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَ کَذلِکَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (96)
قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ: گفت سامرى: بينا شدم به آن چيزى که بينا نشدند به آن بنى اسرائيل. يا دانستم آنچه را که ندانستند از بينائى. حاصل آنکه متفطن شدم به آنچه قوم از آن خبر نداشتند، و آن اين بود که رسولى که آمد به تو در وقت غرق شدن فرعون، روحانى محض بود و اثر پاى اسب او به هيچ محلى و به هيچ چيز نمى‌رسيد مگر آنکه زنده مى‌شد. فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ:
«1» بحار الانوار، ج 13، ص 220 ذيل حديث 14 به نقل از علل الشرايع.
جلد 8 - صفحه 320
پس قبض کردم و گرفتم به کف دست خود مقدار يک قبضه از نشانه آن رسول.
فَنَبَذْتُها: پس افکندم آن خاک را در ميان گوساله‌اى که از طلا ساخته بودم و به آن جهت گوساله به صدا آمد و بنى اسرائيل را به پرستش آن دعوت نمودم.
وَ کَذلِکَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي: و چنانچه گفتم بياراست براى من و فريفته ساخت مرا نفس من.
مفسرين خاصه و عامه گفته‌اند: مراد رسول در اين آيه، جبرئيل عليه السلام است، و سامرى قبض کرده بود از جاى پاى رمکه جبرئيل «1». و توجه سامرى به آن در ميان بنى اسرائيل، ممکن است که مصادف شده نظرش به زمين و جنبش خاک را ديده، به فطانت دريافته که تأثير حرکت روحانى و ملکى باشد، اگر چه خود او را نديده باشد، به محض احساس حرکت، قبضه‌اى از جاى آن را گرفته و نگاهداشته، در اين قضيه به کار برد.
تنبيه: يکى از حالات نفس انسانى تسويل است، که نفس را به اين اعتبار «مسوله» نامند که آرايش و زينت کند و جلوه دهد گناهان را براى شخص و فريب دهد انسان را. زنهار از پيروى نفس مسوله، که بسا شود هلاکت ابدى و عذاب دائمى را براى خويش فراهم سازد، چنانچه سامرى به اقرار خود گوساله‌پرستى و گمراهى ششصد هزار نفر بنى اسرائيلى را از تسويلات نفس خود شمارد.
تبصره: در مجمع- از حضرت صادق عليه السلام مروى است که فرمود: انّ موسى همّ بقتل السّامرىّ فاوحى اللّه سبحانه اليه يا موسى لا تقتله فانّه سخىّ «2».
بدرستيکه حضرت موسى خواست سامرى را بکشد، خطاب شد از جانب الهى:
مکش او را به جهت آنکه او سخى مى‌باشد.
اين اشعار است به آنکه صفت سخا و بخشش چقدر در درگاه الهى پسنديده است که سامرى با آنکه سبب گمراهى اين عده نفوس شده بود، بخشش او، او را از کشتن نگاهداشت.
«1» تفسير برهان، ج 3، ص 42. در المنثور سيوطى، ج 4، ص 305.
«2» مجمع البيان، ج 4، ص 29.
جلد 8 - صفحه 321
و نيز حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله به «عدى» پسر حاتم طائى فرمود.
دفع شد از پدر تو عذاب شديد به سبب سخاوت او «1».
و حضرت صادق عليه السلام فرمود: جاهل سخى افضل من ناسک بخيل:
نادان سخى افضل است از عابد بخيل «2».