تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لا عِوَجَ لَهُ وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً (108)
بعد از آن صفت دوم قيامت را بيان فرمايد:
يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ: روزى که پراکنده شود کوهها، روزى است که پيروى کنند همه مردمان خواننده خود را، يعنى اسرافيل به فرمان الهى به صداى بلند همه مردمان را به حشرگاه و عرصات قيامت خواند. لا عِوَجَ لَهُ: هيچ ميلى و کجى نباشد مر آن داعى را، يعنى هيچکس نتواند که عدول کند و منحرف گردد از خواندن او و به جانب او نيايد، بلکه همه مساوى باشند از اجابت و انقياد او نمودن. پس مؤمنان به سرعت آيند و کافران به درنگ.
باطن آيه شريفه مراد از داعى حضرت امير المؤمنين عليه السلام است، چنانکه در تفسير برهان به روايت عيسى بن داود از حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام فرمود: پرسيدم از پدر بزرگوارم از معنى آيه (يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ) فرمود: مراد از داعى امير المؤمنين عليه السلام است «1».
صفت سوم محشر آنکه: وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ: و پست و ذليل شود صداها براى رحمان و هيچکس را زهره‌اى نباشد که صدا برآرد از مهابت آن روز. فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً: پس نشنوى در آن روز مگر صداى ضعيفى. يا نشنوى صداى پاهاى ايشان را مگر صداى خفيفى، يعنى از شدت هول و هيبت، قدم بردارند در نهايت آهستگى. خلاصه آنکه چون تمامى جن و انس، روز قيامت
«1» تفسير برهان، ج 3، ص 43.
جلد 8 - صفحه 329
اقرار کنند به ربوبيت حق تعالى و دانند مالکى سواى ذات سبحانى نخواهد بود، از شدت مهابت جلالت حق صداى ايشان شنيده نشود مگر به مقدار همس که حرکت دو لب باشد فقط به جهت ضعف، و البته در محضر عدل سبحانى بايد بترسد طرف او، و ضعيف شود صوت او، و مختلط گردد قول او، و طويل شود غم و حزن او.
على بن ابراهيم قمى- از حضرت باقر عليه السلام: اذا کان يوم القيمة جمع اللّه عزّ و جلّ النّاس فى صعيد واحد من الاوّلين و الاخرين عراة حفاة فيوقفون فى المحشر حتّى يعرفوا عرفا شديدا و تشتدّ انفاسهم فيمکثون فى ذلک مقدار خمسين عاما و هو قول اللّه تعالى: «وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً» .. «1».
فرمود: وقتى روز قيامت شود، جمع فرمايد خداوند عز و جل مردم را در يک زمين در حالت پابرهنه بدون لباس. پس باز دارند آنها را در محشر تا آنکه غرق شوند به عرق شديد و تنگ گردد نفسهاى ايشان، پس مکث کنند در آن مکان مقدار پنجاه سال، و او است فرمايش الهى (وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً) الحديث.