اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَومَئِذٍ يَتَّبِعُون‌َ الدّاعِي‌َ لا عِوَج‌َ لَه‌ُ وَ خَشَعَت‌ِ الأَصوات‌ُ لِلرَّحمن‌ِ فَلا تَسمَع‌ُ إِلاّ هَمساً (108)
روز محشر روزي است که متابعت ميکنند صداي منادي حق را که آنها را دعوت ميکند که هيچگونه انصرافي از او نميتوانند بکنند که اجابت نکنند و بطرف ديگر بروند، طرف راست و چپ و صداها آن قدر خاشع و ضعيف ميشود در پيشگاه خداوند رحمن پس نميشنوي مگر مثل پاي شتر که همس گويند بعضي گفتند داعي الهي نفخه ثانيه اسرافيل است که تمام زنده ميشوند و بسرعت در صحراي محشر حاضر ميشوند چنانچه ميفرمايد (ثُم‌َّ نُفِخ‌َ فِيه‌ِ أُخري فَإِذا هُم قِيام‌ٌ يَنظُرُون‌َ) زمر آيه 68 و نيز ميفرمايد:
(وَ نُفِخ‌َ فِي الصُّورِ فَجَمَعناهُم جَمعاً) کهف آيه 99 و در برهان حديثي از حضرت موسي بن جعفر عليه السلام نقل کرده که فرمود:
(الداعي امير المؤمنين)
عليه السلام است.
جلد 13 - صفحه 100
(يَومَئِذٍ يَتَّبِعُون‌َ الدّاعِي‌َ) قهرا و اجبارا متابعت و در عقب اينکه دعوي مي‌روند.
(لا عِوَج‌َ لَه‌ُ) از طرف ديگري نميتوانند سير کنند.
(وَ خَشَعَت‌ِ الأَصوات‌ُ) صداها خاضع و خاشع ميشود.
(لِلرَّحمن‌ِ) در پيشگاه خداوند رحمن.
(فَلا تَسمَع‌ُ إِلّا هَمساً) گفتند همس صداي قدم است آنهم مثل صداي پاي شتر، در برهان حديث مفصلي بسه سند از تفسير علي بن ابراهيم و از امالي شيخ طوسي و از امالي شيخ مفيد از حضرت باقر عليه السلام روايت کرده که خلاصه مفادش اينست که فرداي قيامت خداوند جمع ميفرمايد: تمام ناس را در صعيد واحد پس توقف ميکنند پنجاه سال و عرق شديدي ميکنند و نفس‌ها تنگ ميشود و اينست قول تعالي:
(وَ خَشَعَت‌ِ الأَصوات‌ُ لِلرَّحمن‌ِ فَلا تَسمَع‌ُ إِلّا هَمساً) پس آن ندا ميرسد کجا است امّي بندگان! ميگويند: اسمش چيست! خطاب ميرسد کجا است نبي‌ّ رحمة محمّد بن عبد اللّه صلّي اللّه عليه و سلّم حضرت ميرود تا سر حوض که طولش ما بين ايله و صنعا است پس صاحب شما را ندا ميدهند، امير المؤمنين عليه السلام او هم ملحق به حضرت رسالت ميشود، سپس ساير ناس را ندا ميدهند بعض آنها را ميگذارند بروند نزد حوض و برخي را جلوگيري ميکنند حضرت براي دوستان ما که جلوگيري شدند گريه ميکند خداوند آنها را بحضرت ميبخشد الي آخر حديث.