شيطان، نام ديگر ابليس است. فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ ... فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ
وسوسه شدن آدم، قبل از رسيدن او به مقام نبوّت بوده است. «1»
سيدبن طاووس قدس سره در بيان لطيفى مى‌فرمايد: شيطان ابتدا با شعار راهنمايى و دلالت به سراغ آدم آمد، «هَلْ أَدُلُّکَ» وبعد او را تدليه و وسوسه کرد، «فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ» «2»، پس واى
«1». تفسير کبير فخررازى.
«2». اعراف، 22.
جلد 5 - صفحه 401
به حال ما که شيطان از ابتدا به قصد اغرا و فريب ما مى‌آيد. «فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ» «1»
کلمه «غَوى» از «غَىّ» در برابر رشد است، يعنى راهى که انسان را از مقصد باز مى‌دارد. خداوند درباره‌ى آدم فرمود: «فَغَوى» امّا درباره‌ى پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله مى‌فرمايد: «ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوى» «2»
وسوسه‌ى شيطان، اختيار انسان را سلب نمى‌کند، از اين رو بعد از وسوسه شدن، انسان مورد ملامت خود و ديگران قرار مى‌گيرد، در حالى که اگر وسوسه، اختيار انسان‌ها را سلب مى‌کرد، ديگر کسى از آنها انتقاد نمى‌کرد.
گناه حضرت آدم
در ارتباط با جمله «عَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى» چند احتمال داده شده است:
الف: آدم گناه نکرد، بلکه مرتکب ترک اولى شد و «غوى» يعنى رشد نکرد، نه‌اينکه گمراه شد.
ب: نهى آدم از درخت ممنوعه، نهى ارشادى بود، نه نهى مولوى. «3»
ج: «عصيان» هم در ترک واجب بکار مى‌رود و هم در ترک مستحب. «4»
امّا هيچ کدام از اين احتمالات مورد پذيرش نيست زيرا؛
اوّلًا: اين آيه و آيات مشابه آن صراحت در عصيان آدم دارند.
ثانياً: دليلى بر ارشادى بودن نهى نداريم.
ثالثاً: ادعاى نبودن حکم تکليفى در آن زمان درست نيست، زيرا در اين صورت بايد بگوييم که شيطان هم مرتکب خلافى نشده و گناه نکرده است.
رابعاً: مگر توبه از کار منهىّ‌عنه با نهى ارشادى معنا دارد؟
خامساً: عصيان در قرآن، تنها به معناى گناه بکار رفته است.
بنابراين بهتر است به سراغ امام معصوم برويم آنجا که مأمون از امام رضا عليه السلام پرسيد: اگر پيامبران معصومند، پس معناى آيه «وَ عَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى» چيست؟ امام عليه السلام فرمودند:
«کان ذلک من آدم قبل النبوة ... من الذنوب التى تجوز على الانبياء قبل نزول الوحى عليهم ...» يعنى نافرمانى حضرت آدم قبل از بعثت او بوده است و خلافى بوده که ارتکاب آن با مقام نبوّت منافاتى ندارد.