اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ الرَّسُول‌َ لَعَلَّکُم تُرحَمُون‌َ (132)
و اطاعت کنيد خدا و پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را باشد که مورد رحمت الهي واقع شويد وَ أَطِيعُوا اللّه‌َ امر باطاعت و نهي از معصيت ارشاديست زيرا در ترک اطاعت يا فعل معصيت يا ترک تقوي همان ثوابي که بر فعل طاعت و عقابي که بر فعل معصيت است مترتب ميشود.
مثلا اگر نماز کردي امتثال امر صلوة کرده‌اي و ثواب نماز را برده‌اي ديگر امر باطاعت ثواب زائدي ندارد، و اگر گناه کردي همان عقوبت گناه هست ديگر بر نهي از معصيت عقوبة زائدي نيست، بعلاوه اگر امر بطاعت مولوي باشد همين امر هم اطاعت ميخواهد و هکذا تسلسل لازم ميآيد و مستلزم اينست که يک فعل واجب واجبات غير متناهيه و يک معصيت معاصي غير متناهيه باشد و چون امر ارشادي است تابع مرشد اليه است، اگر واجب است طاعت واجب ميشود و اگر
جلد 4 - صفحه 353
مستحب‌ّ مستحب‌ّ ميگردد.
و نيز اطاعت تارة در فعل واجب يا مستحب‌ّ است و تارة در ترک حرام و مکروه است، اگر براي خدا ترک کند نه بدواعي ديگر زيرا تا داعي الهي نباشد صدق اطاعت نميکند و لو صدق تارک معصيت و عامل بتقوي بکند.
و معني اطاعة قصد امتثال امر است که تعبير بدواعي قربت ميکنيم، و قصد امتثال ممکن است دواعي زيادي داشته باشد: دخول جنّت، نجات از عذاب، شکر منعم، حب‌ّ خداوند، تحصيل رضاي خدا، انجام وظيفه عبوديت، اهليت ذات اقدس الهي از براي عبادت که مفاد فرمايش امير المؤمنين عليه السّلام است که در مناجاتش عرض ميکند
(الهي ما عبدتک خوفا من نارک و لا طمعا من جنّتک بل وجدتک اهلا للعبادة فعبدتک).
و اينکه بيان مفادش اينکه نيست که من خوف از نار و طمع ببهشت ندارم چنانچه توهّم شده زيرا طمع امير المؤمنين عليه السّلام ببهشت و خوف او از نار از همه بيشتر بود بلکه مراد اينست که عبادت تو را از اينکه جهات نميکنم بلکه مولويت تو موجب بنده‌گي بنده ميشود که اگر فرض بهشت و جهنمي نبود، يا اينکه مرا بهشت نبري و داخل جهنم کني باز من دست از عبادت تو نميکشم و الرسول اشکال کردند که اطاعة رسول عين اطاعة خدا است وجه تکرار چيست، بعضي از مفسرين جوابهايي دادند که بنظر تمام نيست.
و تحقيق در جواب اينست که فرق واضحي دارد اطاعة خدا در امتثال اوامر الهي است که بتوسط رسول ابلاغ ميشود از واجبات و مستحبات و کليه احکام الهي و اطاعة رسول در اعمال مولويت است که خداوند ولايت کليه باو اعطاء فرموده که هر تصرّفي در جان و مال امّت حق دارد بکند مربوط باحکام نيست، نظير اطاعة زن نسبت بشوهر و فرزند نسبت بوالدين و عبد نسبت بمولي و عامي نسبت بمجتهد و هکذا
جلد 4 - صفحه 354
لعلّکم تعبير بلعل‌ّ براي اينست که مجرد اطاعت کافي نيست بلکه شرائطي دارد که عمده او بقاء بر ايمان است تا آخر عمر و کارهاي ديگر که موجب زوال ثواب بشود مثل رياء، عجب و امثال اينها نباشد.
ترحمون مشموليت رحمة واسعه الهي از نعم دنيوي و اخروي و نجات از مهالک نشأتين و قرب بمقام ربوبي.