اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ سارِعُوا إِلي مَغفِرَةٍ مِن رَبِّکُم وَ جَنَّةٍ عَرضُهَا السَّماوات‌ُ وَ الأَرض‌ُ أُعِدَّت لِلمُتَّقِين‌َ (133)
و سرعت کنيد بسوي آمرزش از پروردگارتان و بسوي بهشتي که پهناي آن پهناي جميع آسمانها و زمين است مهيّا شده براي کساني که تقوي داشته باشند وَ سارِعُوا امر سارعوا هم نظير امر اطيعوا است ارشاديست زيرا عقل حاکم است که در امور خيريه که نفع آن مسلّم است و خالي از ضرر است بايد مبادرت کرد زيرا بسا فوت ميشود و از دست ميرود بخصوص منافع اخروي که بسا اجل برسد و ديگر مجال تدارک نباشد لذا گفتند عجّلوا بالتوبة قبل الموت و عجّلوا بالصلاة قبل الفوت.
و اما اموري که خير و شرّ و نفع و ضرر آن معلوم نيست عجله در آن مذموم است زيرا بسا در ضرر بيفتد که ديگر قابل علاج نباشد و بايد تأمل و تدبر و فکر با کمال تأنّي نمود اگر نفعش مسلم شد و خالي از ضرر است اقدام نمود و لذا گفتند (التأنّي من الرحمن و العجلة من الشيطان).
الي مغفرة مغفرت فعل الهيست و سرعت و مبادرت عبد باو بمعني اسباب
جلد 4 - صفحه 355
مغفرت و اموري که موجب غفران الهيست يعني تدارک گناهان خود را بکنيد با کمال سرعت و مبادرت و اعظم آنها توبه است که
(التائب من الذنب کمن لا ذنب له
و از جمله آنها حسنات است که ميفرمايد إِن‌َّ الحَسَنات‌ِ يُذهِبن‌َ السَّيِّئات‌ِ هود آيه 116، و از جمله قضاء فوائت و اداء حقوق و امثال آنها است.
و رفع موانع از شمول رحمت و مغفرت کنيد از عقائد باطله و اخلاق رذيله و اعمال سيّئه.
من ربّکم تعبير برب‌ّ اشاره بلطف و عنايت است که خداوند مربّي شما است و شما را از نيستي بهستي و از ضعف بقوّه و از صغر بکبر رسانيد و تمام اسباب زندگاني و اسباب هدايت و سعادت را براي شما فراهم فرموده سزاوار نيست خود را از فيوضات او محروم نمائيد.
و جنة بهشت جاويدان عطف بمغفرة است يعني سارعوا الي جنة و مسارعة بجنة مسارعة باسباب وصول ببهشت است از ايمان و اخلاق حميده و اعمال حسنه از عبادات واجبه و مستحبه.
در واقع جمله اولي رفع موانع است و جمله ثانيه ايجاب مقتضيات، و وجه تقديم اينست که در هر عملي اول بايد موانع را برطرف کرد بعدا مقتضيات را ايجاد نمود، در قسمت اخلاق اول تخليه از رذايل است سپس تحليه بفضائل، اول بايد کثافات را بزدود و نجاسات را زائل نمود سپس طهارت و نورانيت را ايجاد کرد
منظر دل نيست جاي صحبت اغيار || ديو چو بيرون رود فرشته در آيد
عَرضُهَا السَّماوات‌ُ وَ الأَرض‌ُ مراد عرض مقابل طول نيست که بعضي توهّم کردند و گفتند البته طول زيادتر از عرض است بلکه ممکن نيست چون عرض و طول و عمق خط است که عارض سطح ميشود و سطح عارض جسم.
اگر مراد عرض باين معني بود بايد مقدار بعد را بيان فرمايد من تخوم
جلد 4 - صفحه 356
الارض الي عنان السماء.
و مراد هم سعه نيست که اندازه‌گيري شده باشد که سعه بهشت بمقدار سعه آسمانها و زمين باشد نه کمتر و نه زيادتر بلکه کنايه از بزرگي بهشت است مثل اينکه ميفرمايد إِن تَستَغفِر لَهُم سَبعِين‌َ مَرَّةً فَلَن يَغفِرَ اللّه‌ُ لَهُم توبه آيه 81، معني اينکه نيست که اگر هفتاد و يک مرتبه باشد ميآمرزد، کنايه از کثرت است هر چه استغفار کني نميآمرزد بهشت هم هر چه تصوّر کني بزرگي آن را بزرگتر است.
و اشکال به اينکه پس از آسمانها و زمين کجاست که بهشت باشد بسيار واهي است زيرا فضاي وسيع عالم بيش از اينکه تصوّرات و تخيّلات است، حتي بعضي توهّم غير متناهي کردند اگر چه آنهم غلط است چون که ممکن نميشود غير متناهي باشد و در قرآن ميفرمايد وَسِع‌َ کُرسِيُّه‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ و مسلّما عرش الهي اعظم از کرسي است زيرا مثل کرسي مثل منبر و صندليست و مثل عرش مثل تخت است که کرسي بر تخت گذارده شود و سلاطين و بزرگان از اساتيد بر او جلوس نمايند.
و ممکن است بهشت کره‌اي باشد که اعظم از مجموع کرات جوّيه باشد در زير عرش چنانچه وسعت جهنم هم بمقداريست که هر چه خطاب شود باو
(هل امتلئت و تقول هل من مزيد)
سوره ق آيه 29. و بنحوي باشد که اهل بهشت اهل اهل جهنم را مي‌بينند و بالعکس و با هم تکلّم ميکنند چنانچه مضمون آيات قرآني است. و صفحه زمين که عبارت از صفحه محشر است هم طرف آن دو واقع ميشود و معبر اهل بهشت از روي جهنم است که صراط است و اللّه العالم.
أُعِدَّت لِلمُتَّقِين‌َ تقوي از صفات نفسانيه است که تعبير بتقوي القلوب شده و نظير بسياري از صفات نفسانيه مقول بتشکيک و ذي مراتب است الي ما شاء اللّه که ادني مراتب او تقواي از عقائد فاسده است که مرادف با ايمان است، و اعلي
جلد 4 - صفحه 357
مراتب او اعراض از ما سوي اللّه و توجّه بذات اقدس ربوبي و بس.
و لام للمتّقين لام اختصاص است و المتقين جمع محلّي بالف و لام افاده عموم ميدهد جميع مراتب تقوي را شامل ميشود.
بنا بر اينکه اينکه جمله مرادف و مطابق با آيه شريفه است که قبلا تذکّر داديم أُعِدَّت لِلَّذِين‌َ آمَنُوا بِاللّه‌ِ وَ رُسُلِه‌ِ الايه حديد آيه 21، زيرا ايمان هم ذي مراتب است مثل تقوي و جميع مراتب آن را بواسطه کلمه للذين شامل ميشود