تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (133)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 242
چون حق تعالى تحذير بندگان فرمود از افعال محرمه، در عقب آن ترغيب فرمايد به خصال حميده.
وَ سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ: و سرعت نمائيد و بشتابيد به آنچه موجب آمرزش شما است از جانب پروردگار شما.
نکته: اقامه لازم که مغفرت است، در مقام ملزوم که سبب مغفرت باشد به جهت تشويق.
بيان: در آيه شريفه مفسرين را اقوالى است: 1- در مجمع- از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است که: ايمان و اداى فرائض است. «1» 2- مراد تکبير اول است که به جماعت دريابند. 3- اخلاص در عبادات. 4- توبه از معاصى. 5- هجرت قبل از فتح مکه. 6- متابعت فرائض و سنن. 7- استغفار. 8- نمازهاى پنجگانه. 9- جهاد. 10- بشتابيد در اين راه به قدم تقوا که تزکيه نفس است از اخلاق حيوانيه و تحليه آن به صفات ملکوتيه، که جز بدين قدم، به مقام قرب الهى و نعيم دائمى نخواهيد رسيد.
وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ: و بشتابيد به عملى که برساند شما را به بهشتى که از عظمت و بسطت عرض آن، مانند سعه همه آسمانها و زمينها است.
تبصره: سيد رضى رضوان الله عليه در آيه شريفه وجوهى ذکر فرموده:
1- از ابن عبّاس نقل شده: آسمانهاى هفتگانه و زمين‌هاى هفتگانه، منضم به هم، بسط بهشت است، چنانچه در آيه ديگر فرمايد: وَ جَنَّةٍ عَرْضُها کَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ «2». پس اين آيه اصل شود براى آن آيه، و حمل مى‌شود بر آن.
«1» مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 503
«2» سوره حديد، آيه 21
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 243
2- لفظ «عرض» در کلام عرب به معانى اطلاق شده: جبل، حشيش، جيش، خلاف طول سعه، و از اين قبيل است آيه شريفه؛ پس معنى آنکه:
بهشتى که وسعت آن آسمان و زمين است. پس مراد (عرض) سعه باشد، نه عرض خلاف طول، چنانچه فرمايش نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نسبت به کسانى که فرار کردند در جنگ احد، نزد برگشتن آنها به مدينه فرمود: ذهبتم فيها عريضة اى واسعة «1».
3- آنکه عرض بهشت مثل طول آسمان و زمين است که استعمال عرض شده در طول، که مراد سعه باشد. به خلاف طول که در عرض استعمال نشود.
4- خداى تعالى ذکر عرض بهشت فرموده، نه طول، به جهت بيان آن که طول آن اعظم از عرضش باشد، يعنى عرض بهشت آسمان و زمين باشد. پس چگونه تصور کنيد طول آن را؟ و مثل اين است آيه: مُتَّکِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ، که اهل بهشت تکيه کنندگانند بر مخطئه‌هايى که آستر آنها از استبرق باشد. پس چيزى که آستر آن استبرق باشد، روى آن چه خواهد بود؛ که دلالت بر جلالت و عظمت تکيه‌گاه اهل بهشت است.
تتمه: ابن شهر آشوب- از «سدّى» نقل نموده که: نزد عمر بن الخطاب بودم، کعب اشرف، و مالک بن الصيف، و حىّ بن اخطب آمدند. سؤال کردند: در کتاب شما است: جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ. وقتى سعه يک بهشت، مانند هفت آسمان و زمين باشد، پس بهشت تماما کجا باشد؟ پس عمر گفت:
نمى‌دانم. در اين هنگام حضرت على عليه السّلام داخل شد، فرمود: در چه چيز گفتگو کنيد؟ يهودى مسئله را پرسيد، حضرت فرمود: خبر دهيد وقتى شب آيد، روز کجاست؟ گفتند: در علم الهى است. حضرت فرمود: همچنين بهشت در علم سبحانى است. پس حضرت خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمد، قضيه را خبر داد، آيه شريفه نازل شد: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ*
«1» النهايه، ابن الاثير، جلد 3، صفحه 210 (ذيل واژه عرض)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 244
لا تَعْلَمُونَ* «1».
بيان: اين معارضه، ساقط نمايد مسئله را، زيرا آن خدائى که قادر است که ببرد شب را هر جا که خواهد، قادر است به اينکه قرار دهد بهشت را به تمامه آنجا که خواهد.
أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ: مهيا و آماده شد بهشت با اين وسعت، براى پرهيزکاران از شرک و معاصى و محرمات سبحانى.