تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ الْکاظِمِينَ الْغَيْظَ وَ الْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (134)
بعد از آن وصف متقيان را فرمايد:
الَّذِينَ يُنْفِقُونَ: پرهيزکاران کسانى هستند که انفاق مى‌کنند، فِي السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ در حالت آسانى و سختى، يا در توانگرى و تنگدستى، يا در سلامتى و بيمارى، يا در گرانى و ارزانى. مراد آنکه در تمام احوال انفاق نمايند، آنچه مقدور آنهاست، از قليل و کثير، چه انسان به هيچ وجه خالى از مسرّت و مضرّت نيست.
تنبيه: حق تعالى اولين اخلاق متقيان را که موجب دخول بهشت است، انفاق و سخاوت را ذکر فرموده، زيرا آن بر نفس، اشقّ؛ و دال است بر کثرت اخلاص. و نيز اين صفت در وقت مجاهده، اعظم اعمال است در حين مجاهده با شيطان و مواسات با فقراى مسلمانان؛ و احاديث بسيار وارد شده، از جمله:
1- عيون اخبار الرضا عليه السّلام ابن بابويه صدوق رضوان اللّه عليه از آن
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 314 (به نقل از مناقب ابن شهر آشوب)- بحار الانوار، جلد 40، صفحه 174، حديث 55
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 245
حضرت روايت نموده: قال: السّخىّ قريب من اللّه قريب من الجنّة قريب من النّاس و البخيل بعيد من اللّه بعيد من الجنّة بعيد من النّاس «1». فرمود: سخى، نزديک به خدا، نزديک به بهشت، نزديک به مردم است. و بخيل، دور از خدا، دور از بهشت، دور از مردم است.
2- امالى شيخ طوسى رضوان اللّه عليه از حضرت صادق عليه السّلام مروى است: ليس السّخىّ المبذر الّذى ينفق ماله فى غير حقّه و لکنّه الّذى يؤدّى الى اللّه عزّ و جلّ ما فرض عليه فى ماله من الزّکوة و غيرها، و البخيل الّذى لا يؤدّى حقّ اللّه عزّ و جلّ فى ماله «2». يعنى: نيست سخى، اسراف کننده که خرج کند مال خود را در غير حق آن، و لکن سخى کسى است که ادا کند آنچه واجب فرموده خداى تعالى در مال از زکات و غير آن. و بخيل کسى است که ادا نکند حق خداوند عز و جل را در مالش.
3- روايت شده که حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به عدى پسر حاتم طائى فرمود: خداوند رفع فرمود عذاب سخت را از پدر تو به سبب سخاوت او.
دومين صفت متقيان: وَ الْکاظِمِينَ الْغَيْظَ: و فرو خورندگانند خشم و غضب خود را، و با وجود قدرت، در صدد انتقام و تلافى برنيايند.
در کتاب کافى از حضرت باقر عليه السّلام مروى است: قال: من کظم غيظا و هو يقدر على امضائه حشى اللّه قلبه امنا و ايمانا يوم القيمة «3». فرمود: هر که فرو نشاند غيظ خود را و حال آنکه قادر باشد بر امضاى آن، پر کند خدا قلب او را امن و ايمان روز قيامت.
و نيز حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: ما من عبد کظم غيظا الّا زاده اللّه
«1» بحار الانوار، جلد 71، صفحه 352، حديث 7 (بنقل از عيون)
«2» همان مدرک، حديث 9
«3» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب کظم الغيظ، صفحه 110، حديث 7
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 246
تعالى عزّا فى الدّنيا و الآخرة و قد قال اللّه تعالى و الکاظمين الغيظ و العافين عن النّاس «1». نيست هيچ بنده‌اى که فرو نشاند غيظ را، مگر آنکه زياد فرمايد خداى تعالى عزت در دنيا و آخرت، و بتحقيق خداى تعالى فرموده: وَ الْکاظِمِينَ الْغَيْظَ (الخ).
سومين صفت متقيان: وَ الْعافِينَ عَنِ النَّاسِ: و عفو کنندگان از مردمان، يعنى ترک نمايند عقوبت کسى را که مستحق مؤاخذه باشد به جهت بدى و اذيتى که به ايشان نموده.
در ارشاد ديلمى- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است: انّه ينادى مناد يوم القيمة من کان له على اللّه اجر فليقم فلا يقوم الّا العافون، الم تسمعوا قول اللّه فمن عفى و اصلح فاجره على اللّه. بدرستى که روز قيامت منادى ندا کند: هر که براى او بر خدا اجرى است، برخيزد. پس برنخيزند، مگر کسانى که عفو کرده‌اند. آيا نشنيده‌ايد فرمايش الهى: هر که عفو نمايد و اصلاح کند، پس اجر او با خدا باشد.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: اولى النّاس بالعفو اقدرهم على العقوبة «2». يعنى: برتر مردم به عفو، تواناترين ايشان است به عقوبت.
وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ: و خداى تعالى دوست دارد احسان کنندگان را، يعنى لازمه دوستى که انعام و افاضه فيض است، نسبت به ايشان منظور فرمايد.
پس جماعتى که متصف به اين صفات حميده‌اند، داخلند در تحت آن.
علامه مجلسى رضوان اللّه عليه روايت نموده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که خداى تعالى امر فرموده است او را به اين صفات: قال: صل من قطعک و اعف عمّن ظلمک و اعط من حرمک و احسن الى من اساء اليک «3». فرمود:
«1» مدرک پيشين، حديث 5
«2» نهج البلاغه، حکمت 52
«3» بحار الانوار، جلد 71، باب 93، صفحه 423، حديث 62 (به نقل از مصباح الشريعه)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 247
صله نما با کسى که قطع نموده تو را، و عفو نما از کسى که ظلم نموده تو را، و عطا کن کسى را که محروم ساخته تو را، و احسان کن به کسى که بدى نموده است تو را. و به تحقيق امر فرموده به متابعت آن حضرت، به فرمايش وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا. «1» پس بر ما لازم است چهار صفت مذکوره را عمل نمائيم.
احسان را گفته‌اند نيکوئى است به کسى که با تو بدى نموده باشد، زيرا احسان در مقابل احسان، مکافات است.
بدى را بدى سهل باشد جزا
اگر مردى احسن الى من اسا «2»
علماى اخلاق فرموده‌اند: و الاحسان بعد الاحسان مکافاة و الاسائة بعد الاسائة مجازاة و الاحسان بعد الاسائة کرم وجود و الاسائة بعد الاحسان لؤم و شوم، چهار چيز را تذکر داده: 1- نيکى بعد از نيکى، مکافات است. 2- بدى بعد از بدى، مجازات است. 3- نيکى بعد از بدى، کرم وجود است. 4- بدى بعد از نيکى، لؤم و شوم است.
تذکره: در تفسير تيسير- در ذيل اين آيه شريفه ذکر نموده که: روزى حضرت حسين سيد الشهداء عليه السّلام با جمعى از اشراف عرب و عظماى علم و ادب، به سر خوانى نشسته بودند. خادم آن حضرت با کاسه طعام گرم به مجلس آمد، از غايت دهشت پايش به حاشيه بساط برآمد، کاسه بر سر آن حضرت افتاده، شکست، و طعام به سر و صورت حضرت ريخت. حضرت از روى تأديب به او نظر فرمود: خادم مدهوش و متحيّر فرو ماند. ناگاه به زبانش جارى شد: و الکاظمين الغيظ. حضرت فرمود: کظم غيظ نمودم. غلام گفت:
و العافين عن النّاس. امام فرمود: تو را عفو نمودم. غلام گفت: و اللّه يحبّ المحسنين امام فرمود: تو را آزاد نمودم و مؤنه معيشت تو را بر خود لازم گردانيدم.
«1» سوره حشر، آيه 6
«2» شعر از سعدى (اقتباس از فرمايش رسول اللّه «ص»)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 248
حضار مجلس از آن خلق حسن متعجب شدند و گفتند: اللّه اعلم حيث يجعل رسالته.
در بعضى از کتب، اين قضيه را نسبت به حضرت سجاد عليه السّلام و کنيز آن سرور، و جمعى نسبت به حضرت باقر عليه السّلام و بعضى نسبت به حضرت کاظم عليه السّلام ذکر نموده‌اند. ممکن است متعدد بوده باشد. «1» شيخ مفيد رضوان اللّه عليه روايت نموده که: مردى از خاندان حضرت امام زين العابدين عليه السّلام خدمت ايشان آمد و آن حضرت را ناسزا گفت، حضرت چيزى نفرمود. پس چون آن مرد رفت، حضرت به اهل مجلس فرمود:
شنيديد آنچه را اين شخص گفت؟ الحال دوست دارم با من بيائيد برويم نزد او، تا بشنويد جواب مرا از دشنام او. گفتند: مى‌آئيم، و دوست داشتيم جواب او را مى‌دادى پس حضرت حرکت کرد و مى‌خواند: و الکاظمين الغيظ و العافين عن النّاس و اللّه يحبّ المحسنين. راوى گويد: ما دانستيم که حضرت بد به او نخواهد گفت. پس به منزل آن مرد آمد و فرمود: بگوئيد على بن الحسين عليه السّلام است. آن شخص بيرون آمد. حضرت فرمود: اى برادر، تو آمدى نزد من و به من چنين و چنين گفتى. پس هرگاه آنچه گفتى از بدى در من است، از خدا خواهم بيامرزد مرا؛ و اگر آنچه گفتى در من نيست، حق تعالى بيامرزد تو را. آن مرد پيشانى حضرت را بوسيد و گفت: آنچه گفتم در تو نيست، و من به اين بدى‌ها سزاوارترم. «2»