تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ کَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ کانَتْ ظالِمَةً وَ أَنْشَأْنا بَعْدَها قَوْماً آخَرِينَ «11» فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا إِذا هُمْ مِنْها يَرْکُضُونَ «12» لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلى ما أُتْرِفْتُمْ فِيهِ وَ مَساکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ «13» قالُوا يا وَيْلَنا إِنَّا کُنَّا ظالِمِينَ «14» فَما زالَتْ تِلْکَ دَعْواهُمْ حَتَّى جَعَلْناهُمْ حَصِيداً خامِدِينَ «15»
وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ «16» لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ کُنَّا فاعِلِينَ «17» بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ وَ لَکُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ «18» وَ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَنْ عِنْدَهُ لا يَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَ لا يَسْتَحْسِرُونَ «19» يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ لا يَفْتُرُونَ «20»
ترجمه
- و چه بسيار در هم شکستيم از اهل بلدى که بودند ستمکاران و پديد آورديم بعد از آنها گروهى ديگران
پس چون احساس نمودند عذاب ما را
جلد 3 صفحه 542
آنگاه آنان از آن ميگريختند
گفته شد نگريزيد و باز گرديد بسوى آنچه متنّعم شديد در آن و منزلهاتان باشد که سؤال کرده شويد
گفتند اى واى بر ما همانا ما بوديم ستمکاران
پس بود پيوسته اين خواندنشان تا گردانديمشان مانند گياه درو شده خاموشان
و نيافريديم آسمان و زمين و آنچه را ميان آن دو است بازى کنندگان
اگر ميخواستيم که بگيريم مايه سرگرمى را هر آينه ميگرفتيم آنرا از نزد خودمان اگر بوديم کنندگان
بلکه مى‌اندازيم حقّ را بر باطل پس ميشکند آنرا پس آنگاه آن نابود است و از براى شما کلمه واى است بسبب آنچه وصف ميکنيد
و مر او را است هر که در آسمان و زمين است و کسانيکه نزد اويند تکبّر نميکنند از پرستش او و نه وامانده ميشوند
تسبيح ميکنند شب و روز سست نميشوند.
تفسير
- خداوند متعال براى تخويف کفار باز شمه‌اى از احوال امم سابقه را تذکّر داده ميفرمايد و چه بسيار درهم شکستيم ارکان وجود اهالى بلادى را که ظلم نمودند بخودشان و خلق بکفر و عناد با انبيا و اوليا و بعد از هلاک آنها دسته ديگرى را موجود و در منازل و املاک آنان جاى گزين و مستقرّ نموديم و در موقع نزول عذاب چون مشاهده و احساس نمودند شدّت و حدّت آنرا پاى بگريز نهادند و بسرعت فرار ميکردند و نداى ملائکه بگوش آنها ميرسيد که فرار نکنيد و بر گرديد بسوى وسائل عيش و نوش خودتان و بمنازل خويش شايد حاجتمندانى بيايند و از شما چيزى بخواهند و شما نباشيد با آنها کمکى کنيد و اين کلام را بنحو استهزاء و سخريّه بآنها ميگويند تا عذابشان کامل گردد و آنها ميگفتند واى بر ما حقّا که ما ظلم بخودمان کرديم و اين کلمه واى بر ما ورد زبان آنها بود تا مانند گياه درو شده خاکسار و خاموششان نموديم گفته‌اند اينکه خداوند از گفتن ويلنا تعبير بدعوى فرموده براى آنستکه گوينده ويلنا گويا ويل را براى خود ميخواند که بر او وارد شود و بنظر حقير براى طعن بر آنها است گويا فرموده هميشه اين کلمه دعاى آنها بود تا بمجازات رسيدند يعنى اگر بجاى واى گفتن در همان حال خدا را ميخواندند و متوسل باولياء او ميشدند ممکن بود راه نجاتى براى آنها پيدا شود ولى افسوس که بجاى دعا کلمه‌اى گفتند که جز افسوس براى آنها ثمرى نداشت و خداوند خلق نفرمود آسمان و زمين و موجودات آن دو را براى آنکه
جلد 3 صفحه 543
آنها را بازيچه خود قرار دهد بلکه خلق فرمود براى تهذيب نفوس و تکميل عقول و تحصيل معرفت و اخلاص عبادت و نيل بمقامات آخرت و اگر ميخواست اسباب سرگرمى و بازى براى خود فراهم فرمايد از عالم مجرّدات که مناسب با ساحت قدس ربوبى باشد اتّخاذ ميفرمود نه از عالم مادّيات که دور از وادى ايمن و عالم اعلى هستند و بعضى لهو را بزن و فرزند تفسير نموده و کلام را ناظر به ردّ يهود و نصارى و امثال آنها که براى خداوند اثبات زن و فرزند نموده‌اند دانسته‌اند و در هر حال اراده نفرمود و اتخاذ نکرد لذا کلمه ان را دران کنّا فاعلين بعضى نافيه قرار داده‌اند ولى خلاف ظاهر است بلکه ظاهرا ان شرطيّه و مراد آنستکه اگر ميخواستيم از عالم بالا ميگرفتيم اگر اهل لهو و لعب بوديم ولى ما اصلا اينکاره نيستيم و اين توهّمات بکلّى از ساحت مقدّس ما دور است تعالى اللّه عمّا يقول الظالمون علوّا کبيرا و خداوند حقّ را مانند سنگ سختى که از جاى دور پرتاب کنند وارد بر باطل ميفرمايد پس مانند کاسه سرى که شکستگى بمغزش برسد باطل را متلاشى و مضمحل و نابود ميکند چون قذف رمى محکم از دور است و دمغ شکست سر است که واصل بدماغ باشد و در کلام تشبيه معقول بمحسوس شده براى تصوير غلبه حق بر باطل در خارج و مبالغه در آن بنحو شگفت آورى که فوق آن متصوّر نيست پس چگونه ممکن است چنين خداوندى شغل باطلى را براى خود اتخاذ فرمايد و مشغول بلهو و لعب شود و واى و ويل گفتن براى کفّار قريش و امثال آنها که براى خدا شريک و زن و فرزند قرار دادند ثابت و لازم است مانند امم سابقه که بهره‌اى جز ويل نداشتند تا مردند و ذکر شد براى اين اوصاف نالايقى که براى خداوند اثبات مينمايند در محاسن از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هيچ باطلى نيست که در مقابل حقّ قيام نمايد مگر آنکه حقّ بر باطل غالب شود و اين است مراد از قذف حقّ بر باطل در آيه شريفه و تمام موجودات سماويّه و ارضيّه مملوک حقّند بملکيّت حقّه حقيقيّه و کسانيکه در عالم اعلى ميباشند از اصناف ملائکه که در ساحت قرب ربوبى جاى دارند و عساکر غيبيّه الهيّه بشمار ميآيند استنکاف و استکبار از پرستش و بندگى او ندارند و خسته و مانده نميشوند و هميشه مشغول بتسبيح و تقديس حقّند و ضعف و سستى و فتورى براى ايشان روى نميدهد و اينها همه دليل است
جلد 3 صفحه 544
بر آنکه خداوند شريک و شبيه و عديل و نظير و مثل و مانند ندارد و مستغنى از اتخاذ لهو و لعب و زن و فرزند است در عيون از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که ملائکه معصوم و محفوظند از کفر و افعال قبيحه بالطاف الهيّه خدا فرموده در باره آنها که معصيت نميکنند خدا را در آنچه امر کند آنانرا و بجا ميآورند آنچه را مأمور باشند و نيز فرموده و له من فى السموات و الارض تا آخر آيه و در اکمال از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند آيا ملائکه ميخوابند فرمود هيچ زنده اى نيست مگر آنکه او ميخوابد عرضه داشتند خدا ميفرمايد تسبيح ميکنند شب و روز سست نميشوند حضرت فرمود نفسهاى آنها تسبيح است و در روايتى براى تمام اجزاء بدن آنها بأصوات مختلفه اثبات حمد و تسبيح شده است ..