تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ «21» لَوْ کانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتا فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ «22» لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ «23» أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ هذا ذِکْرُ مَنْ مَعِيَ وَ ذِکْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ «24» وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدُونِ «25»
وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُونَ «26» لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ «27» يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضى وَ هُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ «28» وَ مَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ فَذلِکَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ کَذلِکَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ «29» أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَيْ‌ءٍ حَيٍّ أَ فَلا يُؤْمِنُونَ (30)
ترجمه
- آيا اختيار نمودند براى خود خدايانى را از زمين که آنها زنده کنند مردگانرا
اگر بودى در آن دو خدايانى غير از خدا هر آينه تباه شده بودند پس منزّه است خدا پروردگار عرش از آنچه وصف ميکنند
پرسيده نميشود از آنچه ميکند و آنها پرسيده ميشوند
آيا گرفتند غير از او خدايانى بگو بياوريد دليلتان را اين کتاب کسانى است که بامنند و کتاب کسانيکه بودند پيش از من بلکه بيشتر آنها نميدانند حقّ را پس آنان رو گردانانند
و نفرستاديم پيش از تو هيچ پيغمبرى را مگر که وحى مينموديم باو که نيست خدائى مگر من پس بپرستيد مرا
و گفتند گرفت خداى بخشنده فرزندى منزّه است او بلکه بندگانى باشند گرامى داشتگان
پيشى نميگيرند او را بگفتار و ايشان بفرمان او کار ميکنند
ميداند آنچه پيش روى آنها است و آنچه پشت سر دارند و شفاعت نميکنند مگر
جلد 3 صفحه 545
براى کسيکه بپسندد و ايشان از ترس اويند بيمناکان
و هر که بگويد از آنها که منم خدائى غير از او پس آنرا جزا ميدهيمش دوزخ اينچنين جزا ميدهيم ستمکاران را
و آيا نديدند آنانکه کافر شدند آنکه آسمانها و زمين بودند بسته پس گشاده نموديم آن دو را و بوجود آورديم از آب هر چيز زنده‌اى را آيا پس ايمان نميآورند.
تفسير
- کلمه ام متضمّن معناى استفهام انکارى است که براى تخطئه و توبيخ و ملامت مشرکين ذکر شده و مراد آنستکه آيا ميشود خدايانى که مصنوع از اجزاء ارضيّه از قبيل سنگ و چوب و فلزّاتند آنها احياء موتى نمايند مسلّم است که نميشود پس آنها خدا نيستند چون لازمه خدائى قدرت بر ايجاد و اعاده است اگر چه اهل شرک چنين ادّعائى را در باره خدايانشان نداشته باشند و محتمل است من الارض متعلّق به ينشرون باشد و بنابراين جنس خدايان ذکر نشده بلکه مبدء نشر را بيان فرموده است و در هر حال استدلال فرموده بر اثبات توحيد و نفى شرک بدليلى که بدو بيان ميتوان آنرا تقريب نمود يکى آنکه دليل مبنى بر قياس خطابى و موعظه حسنه باشد و بيان آن بنظر حقير بآن است که گفته شود ما مى‌بينيم اوضاع عالم و گردش کواکب و افلاک مرتّب و منظّم و اوضاع علويّه و سفليّه و موجودات آنها بنظام احسن آراسته و پيراسته است و معلوم است که اينها همه اجزاء يک اداره و کارمندان يک کارفرما هستند آفتاب و ماه بزمين ميتابند و باد و باران وزش و ريزش ميکنند و زمين نباتات را ميروياند و حيوان و انسان ميخورند و بکمال لايق خود ميرسند و مسلّم و مشهور است و بتجربه قطعيّه رسيده که اگر در يک اداره دو مدير و حکم فرما در عرض يکديگر وجود داشته باشند امر آن اداره مختلّ و فاسد ميگردد که گفته‌اند ده درويش در يک گليم بگنجند و دو پادشاه در يک اقليم نگنجند پس ناچار در طول مدّت هر کدام براى خود قسمتى از اقليم را اختيار ميکنند و مملکت تقسيم و اداره تجزيه ميشود و از وحدت خارج ميگردد يا با يکديگر جنگ ميکنند و يکى غالب و ديگرى مغلوب و منکوب خواهد شد چنانچه خداوند در سوره مؤمنون اشاره به اين معنى فرموده علاوه بر آنکه شرکت از لوازم عجز و فقر و احتياج است و اينمعانى از ساحت ربوبى دور و موصوف باين صفات نميشود خالق عالم باشد و بنابراين مراد از فساد تفرّق
جلد 3 صفحه 546
اجزاء و اختلال اوضاع است ديگر آنکه دليل مبنى بر حکمت و برهان عقلى باشد باين تقريب که اگر دو خدا يا بيشتر موجود باشد لابد هر يک بايد داراى حيات و علم و قدرت و اراده و اختيار و ساير صفات کماليّه باشند که بآن لايق ستايش و پرستش گردند و نيز بايد در هر يک خصوصيّتى باشد که از ديگرى بآن ممتاز گردد و بنابراين هر يک مرکّب شوند از امر مشترک و مختص و عقل حاکم است که هر مرکّبى بايد اجزائش قبل از خودش وجود داشته باشد و خالق همه موجودات نميشود و بنابراين مراد از فساد بطلان و ضياع و نيستى و وجود نيافتن است براى نبودن وجود دهنده و اين بيان اگر چه اتقن و امتن است ولى انصاف آنستکه بيان اوّل اظهر و انسب با سياق کلام است در توحيد از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند دليل بر توحيد چيست فرمود اتصال تدبير و کمال صنع چنانچه خداوند فرموده لو کان فيهما آلهة الا اللّه لفسد تا و اين اشاره به بيان اوّل است در هر حال منزّه است خداوندى که آفريننده عرشى است که احاطه بجميع اجسام دارد و محلّ تدابير و منشأ تقادير است و در ضمن آية الکرسى و غيرها بيان آن شد از شريک و زن و فرزند و امثال آنها که بيخردان براى او اثبات ميکنند و ذات مقدّسش را باتخاذ آنان توصيف مينمايند و کسى حقّ ندارد در کار خدا چون و چرا نمايد چون کارهاى او تماما مطابق حکمت و مصلحت است و او است داراى سلطنت حقّه حقيقيّه ولى بندگان که ريزه خوار احسان اويند و کارهاى آنها گاهى صواب و گاهى خطا است مسئولند در پيشگاه الهى تا معلوم شود حقّ خدمت و شکر نعمت را بجا آورده‌اند يا نه در توحيد از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند چگونه از کارهاى خدا پرسش نشود فرمود براى آنکه خدا نکند مگر کارى که حکمت و صلاح است و او است متکبّر جبّار و واحد قهّار پس هر کس بر خود نپسندد حکم او را کافر است و هر کس منکر و ناروا خواند کارى از کارهاى او را منکر خدائى او شده و از امام رضا عليه السّلام روايت شده که خداوند متعال فرمود اى پسر آدم بمشيّت من تو داراى مشيّت شدى و بقوّت من ادا نمودى واجبات مرا و بنعمت من قدرت بر معصيت من پيدا کردى من تو را شنوا و بينا و توانا نمودم هر خيرى بتو رسد از خدا است و هر شرّى بتو رسد از خودت است و اين براى آنستکه
جلد 3 صفحه 547
من سزاوارترم بکارهاى خوب تو از تو و تو سزاوارترى بکارهاى بدت از من و اين براى آنستکه من مسئوليّت در کارم ندارم و مردم در کارهاشان مسئولند و شمّه‌اى از اين مقال در اواخر سوره بقره ذيل آيه تلک الرّسل فضّلنا بعضهم على بعض تحت عنوان تحقيق رشيق گذشت که مزيدى بر آن متصوّر نيست و خداوند براى اظهار شناعت گفتار و کردار مشرکين و مزيد رسوائى و فضاحت آنها در آئين ثانيا ادّعاى آنانرا بصورت استفهام انکارى نقل فرموده و به پيغمبر خود دستور داده که از آنها مطالبه دليل و برهان فرمايد چون ادّعاء بى‌دليل پذيرفته نيست و ضمنا اشاره فرموده بدليل اقناعى ديگرى که هر منصفى آنرا مى‌پسندد باين تقريب که اين قرآن است موجب تذکّر کسانى که بامنند و بمن ايمان آوردند و اين موجب تذکّر امم سابقه از تورية و انجيل و زبور و غيرها است که همه در دسترس شما ميباشد به بينيد جز توحيد در آنها ذکرى شده و نامى از شريک براى خدا برده‌اند و اين استدلالى است از کتب سماوى هر ملّتى بر نفى شرک و لوازم آن و بنابراين کلمه هذا اشاره بقرآن است و براى اشاره بذکر من قبلى که مراد از آن ساير کتب سماوى است بايد اسم اشاره تقدير شود و محتمل است هذا اشاره بمجموع کتب سماوى باشد و افراد اسم اشاره بملاحظه آنستکه خبر ذکر است که بر همه صادق است و محتمل است هذا اشاره بتوحيد حقّ باشد که مستفاد از آيات سابقه و سرمايه ذکر و ورد اهل ايمان به پيغمبر ما و ساير انبياء عظام بوده و دلالت آن بر نفى شرک براى آنستکه ذکر آنها حقّ بوده و خلاف آن باطل است چون نميشود گفت طريقه تمام انبياء و پيروانشان حقّ نبوده و مناسب با هر دو معنى است روايت مجمع از امام صادق عليه السّلام که فرمود مراد از ذکر من معى ذکر کسانى است که با آنحضرت بودند و فعلا وجود دارند و مراد از ذکر من قبلى ذکر کسانى است که پيشتر بودند و در برهان از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که من معى على بن أبي طالب و من قبلى انبياء و اوصياء عليهم السلامند و اللّه اعلم ولى انصاف آنستکه معناى اوّل احسن و الطف و اکمل است و خداوند اخيرا از محاجّه با مشرکين صرف نظر نموده و به پيغمبر خود گوشزد فرمود که علّت اعراض بيشتر کفّار از حقّ جهالت و نادانى آنها است که تميز بين حقّ و باطل نميدهند و بدون تفکّر و تأمّل
جلد 3 صفحه 548
از ايمان بخدا و پيغمبر رو گردانند و ما پيش از تو هيچ پيغمبرى را نفرستاديم مگر آنکه وحى مينموديم باو يا وحى ميشد چون يوحى بياء نيز قرائت شده که نيست معبود بحقّى مگر من پس پرستش و بندگى کنيد مرا نه غير مرا و گفتند يهود عزير پسر خدا است و گفتند نصارى مسيح پسر خدا است و گفتند طائفه‌اى از عرب ملائکه دختران خدايند منزّه است خداوند از اين نسبتها بلکه آنها بندگان گرامى خدايند که بدون گفته او سخنى نگويند مانند بنده مؤدّب فرمانبردار و هميشه بفرمان او کار ميکنند در خرائج از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که مرد و زنى خدمت آنحضرت بمرافعه آمدند صداى مرد بسرزنش بلند شد حضرت فرمود چخ و او خارجى بود ناگاه سرش مانند سگ شد پس مردى بحضرت عرض کرد يا امير المؤمنين باين خارجى بانگ زدى سرش سر سگ شد چرا با معاويه اين کار را نميکنى فرمود و اى بر تو اگر بخواهم معاويه را با تختش اينجا حاضر کنم از خدا ميخواهم تا حاضر کند ولى از براى خدا خزانه‌هائيست نه از طلا و نقره بلکه از اسرار نگفتنى و اين معناى بل عباد مکرمون لا يسبقونه بالقول است و خدا ميداند اعمال گذشته و آينده ايشانرا و شفاعت نميکنند مگر از براى کسيکه پسنديده است خدا دين او را چنانچه در عيون از امام رضا عليه السّلام نقل نموده و در خصال از امام صادق و در توحيد از امام کاظم عليهما- السلام تأييد شده و فرموده‌اند شفاعت جائز است در باره فسّاق و اهل معاصى کبيره در صورتى که دين آنها مرضى خدا باشد يعنى شيعه دوازده امامى باشند و امّا کسانيکه مرتکب معصيت کبيره نشدند خداوند از معصيت صغيره آنها ميگذرد و داخل بهشت ميشوند و اهل کفر و ضلالت قابل شفاعت نيستند و مخلّد در جهنّم خواهند بود و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده شفاعت من مخصوص است باهل کبائر از امّت من و بندگان گرامى او براى عظمتش از ترس او بيم دارند با دلبستگى چون خشيت ترس با تعظيم و اشفاق ترس با اعتناء است و هر بنده‌اى از آن بندگان خدا که مدّعى الوهيّت شود و بگويد من خدايم نه خدا که معبود بحقّ است خداوند او را مخلّد در جهنّم خواهد فرمود با کمال قرب و منزلتى که نزد خدا داشته اين چنين جزا ميدهد خداوند ستمکاران بخويش و خلق را بسبب شرک و کفر که
جلد 3 صفحه 549
ملاحظه اعمال سابقه آنها را نخواهد فرمود بر فرض صدور چنين ادّعاء قبيحى از آنان آيا نديدند آنانکه کافر شدند و خدا را مانند خلق ناتوان پنداشتند و ندانستند که آسمانها و زمين در بدو خلقت بسته و پيوسته بودند يعنى آسمان بسته بود که باران از آن نمى‌آمد و زمين پيوسته بود که گياه از آن نميروئيد و چون خداوند زمين را مقرّ جنبندگان قرار داد ابرهاى متراکم بسته را گسسته و زمين متلاصق پيوسته را شکفته و ابواب رحمت را از جهت عالى و سافل گشاده و باز فرمود و سبزه و گل و ريحان و اشجار و اثمار و انهار پديدار شد چنانچه فرموده ففتحنا ابواب السّماء بماء منهمر و فجّرنا الارض عيونا فالتقى الماء على امر قد قدر و اينها همه از برکات آب بود که از آسمان بزمين آمد و هر زنده و جنبنده‌ئى که داراى روح نباتى و حيوانى بود از آن بسهم خود استفاده کرد و واجد حيات شد و طعم آنرا چشيد چون فرموده‌اند طعم آب طعم حيات است و هنوز هم همه ساله اين قدرت از خداوند در معرض مشاهده خلق قرار ميگيرد و مى‌بينند آسمان گسسته و از آن باران رحمت سرازير ميشود و زمين شکافته و گلهاى رنگارنگ از آن سر کشيده شکفته و خندان ميگردد و علاوه بر تأمين روزى حظّ نظرى از آن مى‌برند و تصوّر نميکنند که چنين خداوند قادر بخشنده مهربانى اجلّ از آنستکه شريک يا زن يا فرزند داشته باشد چون همه مخلوق او هستند و نسبتشان باو يکى است و بايد بسعى و عمل نزديک باو شوند و توالد و تناسل در اجسام است و خداوند از آن منزّه است چون جسم محدود است و خداوند محيط و بنابراين مراد از رتق و فتق آسمانها بسته بودن و باز شدن جهات علويّه و ابواب رحمت الهيّه است و مراد از رتق و فتق زمين اتصال اجزاء ارضيه و انفصال آنها از يکديگر است و اينمعنى واضح و منطبق با احساس و مناسب با نسبت ديدن بآن و موافق با مضمون روايات متعدده معتبره از ائمه اطهار عليهم السّلام ميباشد بخلاف آنکه مراد از رتق چسبيده بودن آسمانها بزمين در بدو خلقت و مراد از فتق جدا شدن آنها از زمين بعدا باشد يا مراد چسبيده بودن آسمانها بهم و يکى بودن طبقات زمين و تقسيم شدن هر يک بعدا بهفت باشد يا مراد از رتق نبودن و مراد از فتق پيدايش آنها باشد که تمامى خلاف ظاهر و منافى با صدر و ذيل آيه شريفه است چون در صدر آيه بطور استفهام انکارى سؤال
جلد 3 صفحه 550
از عدم رؤيت شده که معناى آن نسبت رؤيت است بکفّار و اين نسبت وقتى مناسب است که رتق و فتق آسمان و زمين مرئى يا در وضوح مانند آن باشد و معانى مرقومه هيچيک از اين قبيل نيست و در ذيل آيه خداوند تصريح فرموده که آب مايه حيات تمام موجودات حيّه است که مبيّن معناى مأثور از ائمه اطهار است و تعجّب از مفسرين شيعه است که با اين صدر و ذيل واضح و تکذيب امام باقر عليه السّلام در روايت کافى از آنکه مراد چسبيده بودن آسمانها بزمين باشد باز اين اقوال را نقل نموده‌اند با آنکه معاندين وقتى معناى حقيقى را از امام شنيدند تصديق نمودند که او فرزند پيغمبر و وارث علم آنحضرت است و مستبصر شدند براى شدّت وضوح معنى بعد از بيان و اين نيست جز اعراض از خانواده عصمت و طهارت و اهميّت باقوال سخيفه اهل بدعت و ضلالت در هر حال در خاتمه امر خداوند از حال کفّار انشاء تعجّب فرموده که آيا با اين همه آيات بيّنات باز ايمان نمى‌آورند و خداشناس نميشوند و بعضى الم ير الّذين بدون واو قرائت نموده‌اند و معنى تفاوتى پيدا نميکند چون واو استينافيّه جز منفصل نمودن معنى از سابق اثرى ندارد و علامت ابتداء بکلام است ..