تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَکَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ (135)
«1» در ارشاد مفيد اين داستان به امام زين العابدين عليه السّلام نسبت داده شده است.
«2» ارشاد مفيد، فصل تاريخ امام على بن الحسين عليه السّلام
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 249
چون متقيان دو دسته‌اند: يک دسته موصوفين به حلم و عفو و احسان که بيان شد، بعد دسته دوم را فرمايد:
وَ الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً: و آن کسانى که از روى متابعت هواى نفس چون به جا آورند کارهاى ناشايسته. أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ: يا ظلم کنند نفسهاى خود را به مباشرت معاصى.
بيان: مفسرين را در آيه شريفه وجوهى است: 1- فاحشه، زنا؛ ظلم، ساير معاصى است. 2- فاحشه، کبائر؛ ظلم، صغائر. 3- فاحشه، افعال ناپسنديده؛ ظلم، گفتار ناستوده. 4- فاحشه، گناهى است که متعدى به غير شود؛ ظلم آنچه لازم خود شخص باشد. 5- فاحشه، زنا؛ ظلم، مقدمات آن مانند لمس و تقبيل. 6- فاحشه، همه کبائر؛ ظلم، اصرار بر صغائر.
خلاصه متقيان چون يکى از اين دو فعل از آنها صادر شود، ذَکَرُوا اللَّهَ: ياد کنند خدا را به عقوبت، يا عظم حق او، يا حکم نافذ او، يا وعده آمرزش را که به استغفار منوط است، فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ: پس استغفار کنند مر گناهان خود را و طلب آمرزش نمايند از حق تعالى براى گناهان به توبه که پشيمان شده و عزم جزم کنند که ديگر مخالفت نکنند و تدارک آن را نمايند. پس طلب مغفرت و آمرزش را کنند. وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ: و کيست که بيامرزد گناهان را مگر خدا (استفهام انکارى و جمله معترضه، يعنى نيست هيچکس که بيامرزد جرايم بندگان را که مستوجب عذاب شده‌اند، مگر خداى تعالى) وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا: و اصرار نکردند بر آنچه کرده‌اند از معاصى و گناهان، وَ هُمْ يَعْلَمُونَ: و حال آنکه مى‌دانند قبح معصيت و عظم عقوبت مصرين بر آن را.
تذکره: از مفسرين نقل شده که آيه شريفه در حق «تيهان تمار» نازل شد، که زنى صاحب جمال براى خريدن خرما نزد او آمد. «تيهان» گفت: اگر خرماى خوب بخواهى در خانه دارم. زن با او به خانه آمد و بعد از دادن خرما،
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 250
دست در گردن او نهاده و چند بوسه نمود. زن گفت: از خدا بترس، دامن پاک مرا ملوث به حرام مکن. «تيهان» از کلام زن متنبه شده، خوف الهى او را گرفت. (زنان عصر حاضر دستور عفت را ياد گيرند). خلاصه با اضطراب خدمت حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمد، عرضه داشت: آنچه سزاوار من است، بجاى آور که من تاب عذاب الهى ندارم. چون على الحقيقه پشيمان شد، آيه شريفه براى اميدوارى او نازل شد. بنا به قولى در حق بهلول نباش، يا ثعلبه انصارى، يا نصوح نازل شده.
تنبيه: در آيه شريفه اشاراتى است:
1- اميدوارى براى گناهکاران، که نااميد از رحمت واسعه خداوند رحيم نشوند و در مقام توبه و انابه به درگاه سبحانى برآيند.
2- آنکه مؤمنين را لازم است تذکر عظمت و سطوت کبريائى و شدت انتقام الهى نسبت به متمردان و سرکشان از فرامين سبحانى، تا موجب شود توبه از گناهان گذشته را و مانع گردد از ارتکاب محرمات در آينده.
3- دانستن به علم يقين قطعى به آنکه: آمرزش در تحت امر الهى، و آمرزنده‌اى نباشد مگر ذات غافر سبحانى.
4- امر به استغفار، يعنى توبه، که واجب فورى است، و تأخير واجب فورى، هر آينه معصيت خواهد بود.
5- فضيلت استغفار- احاديث بسيار در استغفار وارد شده از جمله:
1- علامه مجلسى رضوان اللّه عليه از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که فرمود: عوّدوا السنتکم بالاستغفار فانّ اللّه تعالى لم يعلّمکم الاستغفار الّا و هو يريد ان يغفر لکم «1». يعنى: عادت دهيد زبان خود را به استغفار، پس بدرستى که خداى تعالى تعليم نفرموده استغفار را مگر آنکه اراده مى‌فرمايد اينکه بيامرزد شما را.
«1» بحار الانوار، جلد 93، باب 15، صفحه 283، حديث 30
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 251
2- قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله: انّ للقلوب صداء کصداء النّحاس فاجلوها بالاستغفار و تلاوة القرآن. «2» فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله: بدرستى که براى قلبها زنگ مى‌باشد مثل زنگ مس.
3- در ذيل حديث روزه فرمايد: استغفار قطع کند رگ و تين شيطان را «3».
4- قال الباقر عليه السّلام: التّائب من الذّنب کمن لا ذنب له و المقيم على الذّنب و هو مستغفر کالمستهزء «4». فرمود حضرت صادق عليه السلام: توبه کننده از گناه، مثل کسى است که گناه ندارد. و ثابت بر گناه در حالى که استغفار نمايد، مثل کسى است که استهزا کننده باشد.
5- کيفيت استغفار- در کتاب کافى- شيخ کلينى رضوان اللّه عليه روايت از حضرت باقر عليه السلام فرمود: هر که در عقب نماز واجبى، پيش از آنکه پاهاى خود را بگرداند از تشهد، سه مرتبه بگويد: استغفر اللّه الّذى لا اله الّا هو الحىّ القيّوم ذو الجلال و الاکرام و اتوب اليه؛ خدا بيامرزد گناهان او را، اگر چه مثل کف دريا باشد «5». اقسام استغفار در کتب ادعيه مذکور است.
6- اصرار بر گناه نکنند، يعنى ديگر آن را مرتکب نشوند با علم به عقوبت آن.
تتمه- نهج البلاغه: شخصى حضور حضرت امير المؤمنين عليه السلام استغفار نمود. حضرت فرمود: مادرت به عزايت گريه کند، آيا مى‌دانى چيست استغفار؟ بدرستى که درجه عليين است، و آن اسمى است واقع شده بر شش معنى، و مادامى که آنها به عمل نيايد، توبه بر وجه تام متحقق نشود:
1- پشيمانى بر آنچه گذشته از گناهان. 2- عزم و جزم بر ترک بازگشتن به آن. 3- ادا کنى به خلايق حقوق ايشان را تا آنکه به جزاى خدا نائل شوى
«2» همان مدرک، صفحه 284، حديث 32
«3» جامع احاديث الشيعه، جلد 9، صفحه 98، حديث 25
«4» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب التوبة، صفحه 435، حديث 10
«5» اصول کافى، جلد 2، کتاب الدعاء، صفحه 521.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 252
در حالى که پاک باشى از مظالم. 4- قصد کنى قضاى واجباتى که ضايع ساختى آن را. 5- قصد کنى گوشتى که روئيده شد به حرام، تا آب کنى آن را به آلام تا پوست به گوشت چسبيده و گوشت جديدى برويد. 6- بچشانى به بدن شدت طاعت را، چنانچه چشانيدى به آن، حلاوت معصيت را؛ پس به حصول امور مذکوره، بگو: استغفر اللّه. (اينست توبه اکمل و اشرف و اتم) «1».