تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَوْ کانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللَّهُ لَفَسَدَتا فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ «22»
بعد از ان برهان وحدانيت ذات الهى را بيان فرمايد:
لَوْ کانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ: اگر بودى در آسمان و زمين خدائى غير از ذات يگانه اللّه. لَفَسَدَتا: هر آينه پا برجا نماندى و تباه گشتى. فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ: پس منزه است خدائى که پروردگار عرش است. عَمَّا يَصِفُونَ: از آنچه وصف مى‌کنند ذات سبحانى را به آن از شريک و ند. تخصيص عرش به ذکر، به جهت آنست که عظيم‌ترين مخلوقات الهى است. نزد بعضى مراد به عرش، ملک و سلطنت است که خاصه خدا است.
تحقيق: برهان تمانع- آيه شريفه بيان فرمايد که اگر دو خدا در عالم بودى، هر آينه نظام عالم ملک و ملکوت فاسد گشتى. تقرير برهان به وجوهى است:
1- بر فرض دو واجب الوجود، لابد بايد مشارکت در وجود و ممايزتى داشته باشند تا دوئيت متحقق آيد، و البته ما به الامتياز، غير ما به الاشتراک است، پس هر يک مرکبند از جهت مشارکت و ممايزت. و هر مرکبى محتاج به اجزاء، و هر محتاجى ممکن خواهد بود نه واجب.
2- آنکه بر فرض تعدد، آيا يک خدا کافى است براى تدبير عالم يا کافى نيست؛ در صورت اول، هر آينه وجود دومى مهمل و لغو و ضايع باشد، و در
جلد 8 - صفحه 376
صورت دوم که به تنهائى کفايت نکند بلکه محتاج به مساعدت و مشارکت دومى باشد، پس محتاج و قابل الهيت نيست.
3- آنکه اگر اراده يکى تعلق يابد به وجود چيزى و ديگرى به عدم آن، و جريان اراده هر دو محال است، زيرا لازم آيد اجتماع نقيضين، يعنى وجود و عدم، و اگر اراده يکى متحقق آيد نه ديگرى، وحدانيت ثابت گردد.
4- آنکه آيا خداى اولى قادر است که فعلى را بجا آورد مستور از دومى، يا قادر نيست؛ اگر قادر باشد، لازم آيد دومى به آن فعل جاهل باشد؛ و اگر نتواند، لازم آيد عجز اولى. و در هر صورت، وجود يکى به الهيت مسلم گردد.
5- آنکه شرکت، نقص و عيب؛ و فردانيت، صفت کمال است. و بودن دو پادشاه در ملک حقير مختصر، موجب اختلال نظام مملکتى خواهد بود، و البته هر چه ملک عظيم باشد فسادش بيشتر مى‌باشد تا برسد به سلطنت مالک الملوک. بنابراين بر فرض دوئيت، اگر بخواهد يکى استخلاص ملک را براى ذات خود؛ پس اگر قادر باشد، هر آينه ديگرى مغلوب و عاجز و قابل الهيت نيست؛ و اگر نتواند، البته خود او عاجز و ناتوان و سزاوار خدائى نيست. پس بدين براهين، محقق آيد وحدانيت و فردانيت ذات خداوند قادر متعال.