اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لَو کان‌َ فِيهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللّه‌ُ لَفَسَدَتا فَسُبحان‌َ اللّه‌ِ رَب‌ِّ العَرش‌ِ عَمّا يَصِفُون‌َ «22»
اگر بر فرض محال بود در آسمان و زمين خداياني غير از اللّه هر آينه آسمان و زمين فاسد مي‌شدند پس منزّه است خداوند متعال پروردگار عرش از آنچه که شما مشرکين توصيف ميکنيد.
مسألة: حکماء در باب توحيد گفتند: توارد علتين بر معلول واحد محال است، زيرا علت اگر تام التأثير باشد معلول از او منفک نمي‌شود، و معلول اينکه علت احتياج به علت ديگر ندارد. زيرا بر فرض نبودن آن علت موجود مي‌شود و چون وجود معلول بدون علت محال است پس ديگري علت نيست. و اينکه کلام في حدّ نفسه تمام است لکن مکرر گفته‌ايم: اطلاق علت بر خداوند غلط است.
زيرا لازم مي‌آيد قدم عالم و سلب قدرت، زيرا معناي قدرت تساوي فعل و ترک است چنانچه بعضي گفتند:
ان شاء فعل و ان شاء لم يفعل. و اينکه در علّت تامّه محال است. زيرا انفکاک
جلد 13 - صفحه 157
معلول از علّت محال است.
متکلمين استدلال کردند به دليل تمانع که اگر اينکه يک اراده کند ايجاد شب را و ديگر اراده کند ايجاد ضدّ او را يا موجود نمي‌شوند ارتفاع ضدّين لا ثالث لهما مي‌شود، يا هر دو موجود مي‌شوند اجتماع ضدّين لازم مي‌آيد. اينکه دليل هم تمام نيست. زيرا چون افعال الهي از روي حکمت و مصلحت است البته هر دو موافق هستند، و با فرض توافق نه ارتفاع ضدّين و نه اجتماع آنها لازم مي‌آيد.
بلکه دليل بر توحيد اينکه است که، اگر دو باشند ما به الامتيازي لازم مي‌آيد تا دوايّت تحقق پيدا کند، و ما به الاشتراکي در الوهيّت پس ترکيب لازم مي‌آيد و لازمه ترکيب احتياج است. زيرا اينکه فاقد ما به الامتياز اوست و او فاقد ما به الامتياز اينکه است، و ترکيب موجب احتياج مي‌شود هم احتياج اينکه جزء بآن جزء و بالعکس، و هم احتياج کل به هر دو جزء، و هم احتياج به مرکّب بالکسر و احتياج از لوازم امکان است پس از واجب الوجودي مي‌افتد. و بعبارت ديگر ذات اقدس حق صرف الوجود است و در مقابل وجود يا عدم است يا ماهيّت، و ماهيّت هم بدون ايجاد معدوم است لذا فرض شريک بر خداوند محال است، و لکن مشرکين منکر توحيد ذاتي نيستند فقط إبن کمّونه آن هم به نحو امکان فرض کرده.
(هويّتان بتمام الذات قد || خالفتا بابن کمّونة استند)
و منکر توحيد صفاتي هم نيستند فقط اشاعره که قائل به صفات زائده بر ذات هستند منکراند. بلکه در توحيد افعالي و عبادتي مشرک شدند و آيه شريفه در اينکه موضوع است و بيانش اينکه است که: فعل محال است دو فاعل مستقل داشته باشد، عبد محال است دو مولاي مستقل داشته باشد، ملک محال است دو مالک مستقل داشته باشد. زيرا استقلال اينکه دليل بر نفي او است و بالعکس، و موجب اجتماع وجود و عدم مي‌شود و از محالات اوليّه اجتماع نقيضين و ارتفاع نقيضين است بلکه هر امر محالي تا برگشتش باجتماع نقيضين و ارتفاع نقيضين نشود
جلد 13 - صفحه 158
محاليتش ثابت نمي‌شود لذا ميفرمايد:
(لَو کان‌َ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللّه‌ُ لَفَسَدَتا): چون موجب اجتماع و ارتفاع نقيضين مي‌شود.
(فَسُبحان‌َ اللّه‌ِ رَب‌ِّ العَرش‌ِ عَمّا يَصِفُون‌َ): عرش محيط به جميع آسمان‌ها و زمين است و خداوند رب‌ّ و مربّي و نگهبان عرش به جميع آنچه عرش به او احاطه کرده.