اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ الَّذِين‌َ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَو ظَلَمُوا أَنفُسَهُم ذَکَرُوا اللّه‌َ فَاستَغفَرُوا لِذُنُوبِهِم وَ مَن يَغفِرُ الذُّنُوب‌َ إِلاَّ اللّه‌ُ وَ لَم يُصِرُّوا عَلي ما فَعَلُوا وَ هُم يَعلَمُون‌َ (135)
و کساني که زماني که مرتکب عمل زشتي شدند يا بنفس خود ظلم نمودند در ارتکاب معاصي ياد کردند خداوند را و از گناهان خود استغفار نمودند و کيست که بيامرزد گناهان را جز خداوند و اصرار بر معاصي و اعمال زشت نکردند و آنها ميدانستند.
و الّذين بعضي گفتند عطف بجملات قبل و از صفات متقين است و اينکه خلاف ظاهر است زيرا متقي مرتکب فحشاء نميشود و لو بعدا موفق بتوبه شود و اصل معني تقوي پرهيز از ارتکاب است.
و بعضي گفتند عطف بمتقين است يعني بهشت مهيّا شده از براي متقين و کساني که تدارک گناهان خود را بتوبه و استغفار و ترک اصرار ميکنند، اينهم بنظر تمام نيست زيرا کسي که توبه و استغفار کرد و ديگر مرتکب معصيت نشد متقي ميشود مغاير با متقين نيست حتي کافر و مشرک اگر اسلام آورد و ترک معاصي نمود مسلّما اهل تقوي است.
و آنچه بنظر اقرب ميآيد عطف به المحسنين است و مدخول يحب يعني خداوند دوست ميدارد محسنين و کساني را که پس از ارتکاب معاصي نادم شوند و توبه کنند و دست از ارتکاب معصيت بکشند، و شاهد بر اينکه دعوي آيه شريفه است إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ التَّوّابِين‌َ وَ يُحِب‌ُّ المُتَطَهِّرِين‌َ بقره آيه 222، و اخبار بسياري که در فضيلت توبه وارد شده مثل
ان اللّه باسط يديه لمسيئي النهار الي الليل و لمسيئي الليل الي النهار
و غير اينها که در مجلد دوم ذکر کرديم در ذيل همين
جلد 4 - صفحه 361
آيه شريفه.
إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً فحش عمل زشت و قبيح است مثل زنا و لواط و کارهاي منافي عفت و اقوال رکيکه مثل مادر فلان و زن فلان که امروز بسيار رواج دارد و نسبت فحش با سب‌ّ عموم من وجه است، سب‌ّ خصوص قول و کلام است چه رکيک و غير رکيک، و فحش خصوص رکيک است چه در قول و چه در عمل.
أَو ظَلَمُوا أَنفُسَهُم ظلم بنفس در ترک واجبات و فعل محرمات، و نسبت ظلم بنفس با فحش و سب‌ّ عموم و خصوص مطلق است زيرا فحش و سب هم ظلم بنفس است و هم ظلم بغير ولي ظلم بنفس شامل جميع محرمات و معاصي و ترک واجبات ميشود.
ذَکَرُوا اللّه‌َ زيرا ارتکاب معاصي بسا از روي غفلت از خدا و غضب و سخط و عذاب او بواسطه فرط شهوت و غضب و حب جاه و مال واقع ميشود، سپس بخود ميآيد و متذکر ميشود و نادم ميگردد و بتوبه و استغفار تدارک مينمايد و آيه اينکه دسته را بيان ميفرمايد نه کساني که با تذکر و مواعظ کافيه شافيه هم دست از معاصي برنميدارند که اينها مصر بمعصيت هستند.
فَاستَغفَرُوا لِذُنُوبِهِم استغفار از ماده غفر بمعني ستر و تقطيه و پوشاندن است و از اينکه جهت کلاه خود را مغفر مينامند چون سر را ميپوشاند.
و استغفار از باب استفعال طلب مغفرت است از خدا طلب پوشاندن گناه است به اينکه از دفتر سيئات محو شود و از نظر کتبه برود واحدي جز خداوند اطلاع پيدا نکند و زمين و اعضاء بدن فراموش کنند و چيزي و کسي نباشد که شهادت دهد و در مدح و فضيلت استغفار در آيات شريفه و اخبار آل اطهار عليهم السلام بسيار است که از شدّت وضوح احتياج بنقل نيست، و در کتب اخبار مثل بحار، سفينه، وافي، وسائل، لآلي و غير اينها مسطور است.
و ذنب بمعني گناه است و از براي او اقسام بسيار است از ترک واجبات و فعل
جلد 4 - صفحه 362
محرمات، کبائر و صغائر و افعال قلبيه و غير اينها، و جمع مضاف افاده عموم ميکند شامل تمام گناهان ميشود چنانچه در آيات تصريح شده إِن‌َّ اللّه‌َ يَغفِرُ الذُّنُوب‌َ جَمِيعاً زمر آيه 54. و در اينکه آيه شريفه خبر اينکه جملات محذوف است يعني يغفر اللّه لهم که دال بر آن جمله بعد است.
وَ مَن يَغفِرُ الذُّنُوب‌َ إِلَّا اللّه‌ُ و اينکه يک نوع عنايت و لطفيست که گناه عبد را آمرزش نمايد.
وَ لَم يُصِرُّوا عَلي ما فَعَلُوا اصرار تکرار فعل است بدون تخلل توبه و يکي از گناهان کبيره است يعني اگر گناه صغيره هم باشد باصرار کبيره ميشود چنانچه از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مرويست فرمود
(لا کبيرة مع الاستغفار و لا صغيرة مع الاصرار)
و البته معاصي بواسطه طرو بعض خصوصيات شدّت پيدا ميکند، مثلا گناه عالم اشد از جاهل است و در ايام شريفه مثل شهر رمضان، جمعه، ايام سوگواري اشدّ از ساير ايام است، در اماکن شريفه مثل مساجد، مشاهد مشرفه اشد از ساير اماکن است، تجاهر بگناه اشد از تستر است، از روي بي‌اعتنايي بامر الهي اشد از روي خوف است، از بزرگتران که موجب ارتکاب کوچکتران ميشود اشد از کوچکتران است و کذا از روي اصرار اشد از روي اقلاع است که فوري تائب شود و استغفار نمايد.
و از اينکه جمله استفاده ميشود که استغفار با اصرار کمال تنافر دارد، لذا از حضرت صادق عليه السّلام مرويست در سفينه که فرمود
(المقيم علي ذنب (الذنب) و هو يستغفر کالمستهزء).
وَ هُم يَعلَمُون‌َ وجوهي مفسرين در معناي اينکه جمله گفته‌اند احتياج بنقل آنها نداريم، و آنچه مستفاد از اخبار ميشود که در برهان نقل کرده مخصوصا حديث بهلول اينست که ميدانند که تدارک ذنوب بتوبه و استغفار و ترک اصرار است.
363