تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَيْ‌ءٍ حَيٍّ أَ فَلا يُؤْمِنُونَ (30)
«1» تفسير برهان، ج 3، ص 57.
«2» مجمع البيان، ج 4، ص 45.
جلد 8 - صفحه 384
أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ کَفَرُوا: آيا نمى‌دانند آنانکه کافر شدند. أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: بدرستى که آسمان و زمين. کانَتا رَتْقاً: بودند صاحب بستگى.
فَفَتَقْناهُما: پس قرار داديم آنها را صاحب شکافتگى.
در کافى در ذيل حديثى در مذاکره عالم شامى با حضرت باقر عليه السلام، شامى اين آيه را سؤال نمايد، حضرت مى‌فرمايد: شايد تو گمان مى‌کنى آسمان و زمين بهم پيوسته و چسبيده بودند پس از هم جدا ساخت آن را. شامى گفت:
بلى. حضرت فرمود: استغفار کن پروردگار خود را، پس بدرستى که فرمايش خداوند عزّ و جلّ «کانَتا رَتْقاً» مى‌فرمايد: آسمان رتق بود، يعنى نازل نمى‌کرد باران را، و زمين رتق بود، نمى‌رويانيد دانه را. پس زمانى که خداوند خلق فرمود مخلوقات را و پراکنده نمود در آن از هر جنبنده، شکافت آسمان را به باران و زمين را به رويانيدن دانه. پس شامى گفت: شهادت مى‌دهم بدرستى که تو پسر پيغمبران و علم تو علم ايشان است. «1» و چند حديث به همين مضمون روايت شده، بنابراين معانى ديگر اعتبار نخواهد داشت.
نوع دوم آيات الهيه: وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَيْ‌ءٍ حَيٍ. 1- و قرار داديم از آب هر چيزى را زنده، يعنى زنده ساختيم به سبب بارانى که نازل فرموديم از آسمان، هر چيزى را زنده، عياشى روايت نموده که سؤال شد از حضرت صادق عليه السلام از طعم آب، حضرت فرمود: سؤال کن به جهت دانائى و سؤال مکن براى تعنت، طعم آب طعم زندگى است، خدا مى‌فرمايد و قرار داديم از آب هر چيزى را زنده. 2- قرار داديم حيات هر ذى روح و نماء هر نامى را از آب، پس داخل شود در آب حيوان و نبات و اشجار. 3- قرار داديم زندگى هر صاحب حياتى را از آب. بنابراين شامل حيوان فقط شود، لکن قول اول اصح است.
أَ فَلا يُؤْمِنُونَ: آيا پس ايمان نمى‌آوريد به يگانگى خداى تعالى با مشاهده آيات آفاقيه و بينات انفسيه، و تصديق نمى‌کنيد به قرآن به سبب آنچه دريابيد از دليل و برهان.
«1» تفسير برهان، ج 3، ص 58 بنقل از کافى.
جلد 8 - صفحه 385