اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ وَ لَم يَرَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَن‌َّ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ کانَتا رَتقاً فَفَتَقناهُما وَ جَعَلنا مِن‌َ الماءِ کُل‌َّ شَي‌ءٍ حَي‌ٍّ أَ فَلا يُؤمِنُون‌َ (30)
آيا نمي‌بينند کساني که کافر شدند اينکه که عوالم علوي و زمين بودند بسته و وصل پس ما آنها را شکافتيم و قرار داديم از آب هر چيزي را زنده آيا پس از اينکه ايمان نمي‌آورند!
مفسرين در معناي رتق و فتق تفسيراتي کردند که خلاف ظاهر آيه شريفه بلکه خلاف واقع و حق است. بعضي گفتند: آسمان‌ها و زمين به هم وصل و چسبيده بودند خداوند اينکه دو را از هم جدا فرمود و بين آنها را شکاف داد. بعضي گفتند: آسمان‌ها به هم چسبيده بود از هم جدا فرمود هفت طبقه قرار داد سماوات سبع، و زمين هم از هم جدا نمود هفت زمين قرار داد أرضين سبع، بعضي گفتند بين آسمان و زمين هوا نبود بواسطه هوا بين اينکه دو فاصله شد، و تمام اينکه اقوال خلاف ظاهر آيه است. زيرا کفار همچه رتق و فتقي را مشاهده نکرده بودند چنانچه غير کفار هم مشاهده نکردند و منافي با جمله.
(أَ وَ لَم يَرَ الَّذِين‌َ کَفَرُوا أَن‌َّ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ کانَتا رَتقاً فَفَتَقناهُما) است، بخصوص بلفظ مضارع که الآن و بعد مي‌بينند.
و امّا خلاف و جدان و حقيقت است به اينکه سماوات يک فضاي وسيعي است که تمام اينکه کرات جويّه در آن فضاي هستند، و کره زمين و آب هم يک کره در اينکه فضاي سفليّه واقع شده چنانچه امروز به توسط آلات مشاهده مي‌کنند، و بعد هر کره را نسبت بيکديگر معين کرده‌اند. بلکه مراد اينکه است که در سال خشک سالي از آسمان يعني از عالم بالا باران نمي‌باريد و از زمين چيزي نمي‌روئيد- و اينکه در هر عصر و زماني مشاهده ميشود خداوند باران را از طرف بالا فرستاد چنانچه ميفرمايد:
جلد 13 - صفحه 168
«وَ أَنزَلنا مِن‌َ السَّماءِ ماءً طَهُوراً» فرقان آيه 50. و از زمين گياه و نباتات را اخراج فرمود که بعد از اينکه آيه ميفرمايد: «لِنُحيِي‌َ بِه‌ِ بَلدَةً مَيتاً وَ نُسقِيَه‌ُ مِمّا خَلَقنا أَنعاماً وَ أَناسِي‌َّ کَثِيراً» فرقان آيه 51. و بر طبق اينکه تفسير اخبار بسياري از ائمه عليهم السلام رسيده و مناسب با جمله بعدهم هست که ميفرمايد:
(وَ جَعَلنا مِن‌َ الماءِ کُل‌َّ شَي‌ءٍ حَي‌ٍّ).
اشکال: گفتند: لفظ کل شي‌ء افاده عموم مي‌کند سرتاسر ممکنات را شامل ميشود حتي عالم ملائکه و عالم ارواح و نفوس، و عالم مجردات و حيات آنها بستگي به ماء ندارد.
جواب: حکماء تصرّف در معناي ماء کردند و گفتند: ماء الوجود است که تمام ممکنات بايجاد حق موجود ميشود. لکن اينکه کلام از عنوان تفسير خارج است و داخل در عنوان تأويل است «وَ ما يَعلَم‌ُ تَأوِيلَه‌ُ إِلَّا اللّه‌ُ وَ الرّاسِخُون‌َ فِي العِلم‌ِ» آل عمران آيه 5، بلکه تحقيق در جواب اينکه است که: حيات اقسامي دارد. حيات جمادي، نباتي، حيواني، ملکوتي، علمي، روحاني، و در آيه نفرمود چه حياتي مراد حيات نباتي و حيواني است. يعني هر شيئي که احتياج به حيات نباتي و حيواني دارد حيات او بسته به ماء است چنانچه در آيه شريفه که اشاره شد در سوره فرقان بيان ميفرمايد: و علّت نزول باران را تذکر مي‌دهد: «لِنُحيِي‌َ بِه‌ِ بَلدَةً مَيتاً ... الايه».
(أَ فَلا يُؤمِنُون‌َ): پس از اينکه مشاهده و اينکه آثار غريبه مع ذلک ايمان نمي‌آورند و براي او شريک قرار مي‌دهند يا مثل طبيعي منکر اصل وجود حق مي‌شوند.